Co warto wiedzieć przed podróżą na Gibraltar?

Gdzie leży Gibraltar?

Gibraltar położony jest na południowym krańcu Półwyspu Iberyjskiego, tuż nad Cieśniną Gibraltarską. W jej najwęższym miejscu ma zaledwie 14 km szerokości, dlatego też od wieków była jednym z najważniejszych strategicznych punktów na szlakach morskich, a sam Gibraltar kontrolował wejście do Morza Śródziemnego od strony Atlantyku. Obszar rozciąga się na zaledwie 6,8 km² i zamieszkuje go nieco ponad 40 tys. osób, co czyni go jednym z najgęściej zaludnionych terytoriów Europy.

Historia Gibraltaru, jak na tak mały skrawek ziemi, jest wyjątkowo burzliwa. W starożytności Skała Gibraltarska uznawana była za jeden z dwóch Słupów Herkulesa - druga z nich znajdowała się po przeciwnej stronie cieśniny, na terenie dzisiejszego Maroka. Rzymianie znali ją pod nazwą Mons Calpe. Kiedy jednak w 711 roku na Półwysep Iberyjski przybyły muzułmańskie wojska dowodzone przez Tarika ibn Zijada, nadano mu nową nazwę - Dżabal Tarik, czyli „Góra Tarika”. To właśnie od tego wyrażenia pochodzi słowo Gibraltar.

Po hiszpańskiej rekonkwiście, w 1704 roku, Gibraltar zajęty został przez siły angielsko-holenderskie, a ostatecznie w 1713 roku Hiszpania przekazała go „na wieczne czasy” Wielkiej Brytanii.

Formalnie Gibraltar nie jest więc częścią Zjednoczonego Królestwa, ale brytyjskim terytorium zamorskim. Wielka Brytania odpowiada za jego politykę zagraniczną, stąd też razem z nią po Brexicie Gibraltar wyszedł z Unii Europejskiej. Natomiast terytorium ma własny parlament, rząd i system prawny. Bliskość Hiszpanii oraz kontynentu afrykańskiego sprawia, że terytorium to jest unikatowe na całym świecie.

Gibraltar - małpy

Jednym z najbardziej znanych symboli Gibraltaru są słynne małpy zamieszkujące rezerwat Upper Rock Nature Reserve, położony na Skale. Magoty gibraltarskie to niewielka, półdzika populacja należąca do gatunku makaków berberyjskich. To jedyne dziko żyjące małpy w całej Europie!

Nie wiadomo dokładnie, kiedy magoty pojawiły się na Gibraltarze. Najprawdopodobniej sprowadzone zostały tu z Maroka lub Algierii, zapewne jeszcze w czasach mauretańskich jako popularne domowe maskotki, ale istnieją również inne hipotezy. Według jednej z nich magoty mogą stanowić resztkę populacji, która w pliocenie zamieszkiwała południową Europę.

Z obecnością małp na Gibraltarze wiąże się bardzo znana legenda. Według niej terytorium to pozostanie w rękach Brytyjczyków tak długo, jak długo mieszkały na nim będą małpy. To przekonanie miało szczególne znaczenie zwłaszcza podczas II wojny światowej. Kiedy w 1942 roku populacja spadła do zaledwie siedmiu osobników, sam Winston Churchill, by podnieść morale żołnierzy, nakazał sprowadzenie dodatkowych małp z Afryki Północnej.

Aż do 1991 roku brytyjskie wojsko co jakiś czas wyznaczało oficera odpowiedzialnego za opiekę nad magotami i dostarczanie im owoców, warzyw i orzechów. Każda małpa otrzymywała ponadto imię - zwykle gubernatora, generała lub wyższych oficerów. Chora czy zraniona trafiała do szpitala Royal Navy, gdzie była traktowana i leczona jak każdy inny marynarz. Po wycofaniu się z Gibraltaru brytyjskiego garnizonu, opiekę nad makakami przejął gubernator Gibraltaru.

Obecnie populację magotów na Gibraltarze szacuje się na około 230 osobników, a każde zwierzę ma wytatuowany numer i jest zaczipowane.

Choć obecność słodkich małpek jest jedną z największych atrakcji turystycznych tego miejsca, warto pamiętać, że choć makaki przyzwyczaiły się już do obecności turystów, często wskakując im nawet na ramiona, to są to zwierzęta półdzikie, a ich karmienie jest surowo zakazane i grozi nie tylko ugryzieniem, ale także i mandatem.

Cieśnina Gibraltarska

Cieśnina Gibraltarska to jedno z najważniejszych naturalnych przejść morskich na świecie. Ma około 60 km długości, ale jej szerokość jest bardzo różna. Łącząc Ocean Atlantycki z Morzem Śródziemnym, nie tylko ma ogromne znaczenie dla żeglugi, bo niemal wszystkie statki płynące z Europy Zachodniej czy Ameryk do portów Morza Śródziemnego muszą przejść przez ten obszar, ale także dla geografii.

Przed milionami lat, w wyniku zderzenia się dwóch płyt tektonicznych - europejskiej i afrykańskiej, wypiętrzyła się Skała Gibraltarska. W ten właśnie sposób utworzyła się naturalna bariera odcinająca Ocean Atlantycki od istniejącego wówczas bezodpływowego jeziora. Około 5 mln lat temu wody Atlantyku zdołały ją jednak przerwać i zalały położoną zdecydowanie niżej, głęboką nieckę współczesnego Morza Śródziemnego, tworząc współczesną Cieśninę Gibraltarską.

To sprawiło, że w tym właśnie miejscu spotykają się wody dwóch wielkich akwenów. Mają one jednak zupełnie różne właściwości fizyczne i chemiczne - zasolenie, gęstość oraz chociażby kierunek przemieszczania się.

Przy powierzchni do Morza Śródziemnego napływa więc stosunkowo mało słona woda atlantycka, natomiast na większych głębokościach w kierunku Atlantyku wypływa chłodniejsza i bardziej słona woda śródziemnomorska. Zjawisko to powoduje tu silne prądy.

Było ono szczególnie istotne podczas II wojny światowej, kiedy to cieśnina znajdowała się pod kontrolą brytyjską, a niemieckie okręty podwodne, które wpłynęły na Morze Śródziemne, miały ogromne trudności z ponownym pokonaniem cieśniny. Ze względu na prądy jednostki musiałyby się wynurzyć, a tym samym i ujawnić!

Gibraltar - co zobaczyć?

Choć sam Gibraltar jest niewielki, to liczba znajdujących się tu atrakcji jest zaskakująco duża. Jednego dnia można zobaczyć tu charakterystyczne brytyjskie czerwone budki telefoniczne, oglądać Afrykę z Europy, spotkać małpy i zwiedzać tunele wykute w skale.

Skała Gibraltarska

Najbardziej charakterystycznym elementem krajobrazu jest potężna, wapienna Skała Gibraltarska, wyraźnie górująca nad otoczeniem. Wznosi się na wysokość 426 m n.p.m. Podobnie jak położone po afrykańskiej stronie Góry Rif, powstała w wyniku procesów wypiętrzających, które rozpoczęły się około 55 milionów lat temu, gdy afrykańska płyta tektoniczna zderzyła się z europejską.

W jej wnętrzu, na skutek procesów krasowych, powstały liczne jaskinie, groty i szczeliny. Co ciekawe, odnaleziono w nich między innymi ślady bytowania neandertalczyków sprzed około 40 tysięcy lat. Podejrzewa się nawet, że odludne jaskinie Skały były jedną z ich ostatnich ostoi na całym kontynencie, podczas, gdy resztę terytorium Europy opanował już współczesny Homo sapiens.

To właśnie Skała przez stulecia decydowała także o olbrzymim strategicznym znaczeniu tego miejsca. W czasie wielkiego oblężenia Gibraltaru w drugiej połowie XVIII wieku wykuto tu rozległy system tuneli, kiedy przez cztery lata Brytyjczycy bronili terytorium przed siłami Hiszpanii i Francji. System wykorzystywano do transportu żołnierzy, amunicji i zaopatrzenia oraz do rozmieszczania stanowisk artyleryjskich. Szczególnie znane są tak zwane Great Siege Tunnels, czyli Tunele Wielkiego Oblężenia. Wydobyty podczas ich budowy materiał skalny posłużył m.in. do wybudowania pasa startowego lokalnego lotniska.

Widok ze szczytu Skały wprost zapiera dech w piersiach. Przy dobrej pogodzie można zobaczyć stamtąd południową Hiszpanię, w tym hiszpańskie terytoria - Ceutę i Melillę, północną Afrykę, Morze Śródziemne, Atlantyk oraz znajdującą się w dole Cieśninę Gibraltarską.

Na szczyt dostać można się na kilka sposobów. Pieszo, rowerem, z licencjonowanym przewoźnikiem lub kolejką linową, zawsze jednak po wykupieniu biletu wstępu. Tylko niektóre drogi udostępnione są dla prywatnych samochodów. Część zajmowana przez najważniejsze instalacje jest natomiast ogrodzona i niedostępna.

Europa Point

Europa Point to punkt Gibraltaru najbardziej wysunięty na południe, z którego również rozciągają się niesamowite widoki. Jego charakterystycznym miejscem jest uruchomiona w 1841 roku latarnia morska. Ma około 20 metrów wysokości i od blisko 200 lat stanowi ważny punkt orientacyjny. W pobliżu latarni znajduje się także ufundowany przez króla Arabii Saudyjskiej meczet Ibrahimal-Ibrahim. Budowa trwała dwa lata, kosztowała 5 milionów funtów, a obiekt otwarty został w sierpniu 1997 roku. Kompleks meczetu obejmuje nie tylko samą świątynię, ale również szkołę, bibliotekę i salę wykładową. Jest to jedyny obecnie istniejący meczet na Gibraltarze, bo i po latach muzułmańskiego panowania nad tym skrawkiem Europy wspólnota wyznawców islamu nie jest duża. Liczy niewiele ponad tysiąc osób.

Niedaleko meczetu położony jest również rzymsko-katolicki kościół parafialny i narodowe sanktuarium Gibraltaru - Sanktuarium Matki Bożej Europejskiej. Tytuł patronki Gibraltaru, Matce Bożej Europejskiej, w 1979 roku nadał sam papież Jan Paweł II, jednak historia tego miejsca sięga znacznie dalej. Ośrodek kultu maryjnego powstał tu już w 1462 roku, kiedy po rekonkwiście Hiszpanie na miejscu ówczesnego mauretańskiego meczetu postawili kaplicę. Matka Boska miała tu strzec Europy przed ponownym najazdem innowierców. Obok sanktuarium znajduje się również Nun's Well, czyli starożytny podziemny zbiornik na wodę. Choć uważa się, że pochodzi jeszcze z okresu mauretańskiego, to nazwa cysterny nawiązuje do zakonnic związanych z kościołem. Pierwotnie wykorzystywany przez lokalnych mieszkańców, w XVIII wieku Nun's Well dostarczał wodę także wojsku.

Ciekawostką jest, że na Europa Point zlokalizowany jest jedyny na Gibraltarze owalny stadion przeznaczony do gry w krykieta - narodowego sportu Brytyjczyków. Również dla Polaków Europa Point to miejsce szczególne. 4 lipca 1943 roku, krótko przed północą, z lokalnego lotniska wystartował w swój ostatni lot polski premier i Naczelny Wódz - generał Władysław Sikorski. Po zaledwie kilku sekundach samolot spadł do morza. Zginęło 16 osób, w tym generał Sikorski. Jedynym ocalałym był czeski pilot Eduard Prchal. Choć oficjalne brytyjskie śledztwo uznało, że przyczyną katastrofy było najprawdopodobniej zablokowanie sterów wysokości, to katastrofa Liberatora II AL523 do dziś pozostaje jednym z najbardziej znanych wydarzeń związanych z Gibraltarem. Przez lata pojawiały się liczne teorie dotyczące możliwego zamachu. Z okazji siedemdziesiątej rocznicy śmierci generała, w 2014 roku na Europa Point odsłonięty został pomnik poświęcony pamięci tego wielkiego Polaka.

Jaskinia św. Michała – St Michael’s Cave

Pełna bogatej szaty naciekowej Jaskinia św. Michała jest jedną z największych atrakcji Skały Gibraltarskiej. Wejście do niej znajduje się w szczytowej części Skały, na wysokości około 300 m, a jej głębokość wynosi 62 metry. W skład jaskini wchodzą dwie mniejsze groty oraz rozległa sieć łączących je korytarzy. Bezpośrednio po wejściu do środka podziwiać można główną komnatę, mierzącą 16 m długości, 12 m szerokości oraz 24 m wysokości. Największy ze znajdujących się tam stalagmitów mierzy imponujące 15 m wysokości i 4,5 m szerokości. Na podstawie dokonanych w jaskini odkryć archeologicznych wiadomo, że zasiedlana była ona już w czasach prehistorycznych. Znaleziono tam m.in. pochodzącą z neolitu miskę oraz wykonany węglem drzewnym na jednej ze ścian naskalny rysunek koziorożca. Jego wiek oszacowano na 15 do 20 tysięcy lat.

Nazwa tego miejsca pochodzi od położonego we włoskiej Apulii kościoła św. Michała. Według jednej z legend pomiędzy nim a gibraltarską jaskinią miała istnieć podziemna droga prowadząca aż do Afryki. Według innej - w położonej obok włoskiej świątyni w grocie miał się ukazać archanioł Michał. Po przejęciu Gibraltaru przez Brytyjczyków bezskutecznie próbowano zmienić nazwę jaskini na Jaskinię św. Jerzego, patrona Anglii, ostatecznie pozostano jednak przy pierwotnej nazwie.

W epoce wiktoriańskiej w oświetlonej pochodniami jaskini chętnie urządzano spotkania towarzyskie, koncerty, a nawet śluby i pojedynki. Podczas II wojny światowej miejsce to zostało z kolei zaaranżowane na szpital wojskowy. By go utrzymać, żołnierze potrzebowali jednak dodatkowego wejścia, które poprawiłoby cyrkulację powietrza oraz w razie ataku lotniczego stanowiło wyjście awaryjne. Podczas jego budowy, w czasie wysadzania skał, odkryto istnienie głębszego systemu korytarzy wraz z podziemnym jeziorkiem.

Obecnie, ze względu na doskonałe warunki akustyczne wynikające z rozpraszania się fal dźwiękowych na nieregularnych, pokrytych stalaktytami stropach, największa komora jaskini św. Michała została przekształcona w salę koncertową. Odbywają się tu także przedstawienia oraz pokazy świateł.

Rezerwat przyrody Upper Rock Nature Reserve

Znaczną część wyższych partii Skały Gibraltarskiej obejmuje utworzony w 1993 roku rezerwat przyrody Upper Rock Nature Reserve. Obszar chroniony, który pierwotnie wyznaczony był jedynie w górnej części wzniesienia, obecnie zajmuje około 40% powierzchni całego Gibraltaru. Rosną tu oliwki i pinie, a wśród zwierząt spotkać można lisy, króliki, nietoperze, jaszczurki, gekony oraz węże. Bez wątpienia najbardziej znanymi mieszkańcami rezerwatu są jednak przesiadujące wszędzie magoty gibraltarskie. Jako że Gibraltar leży na jednym z najważniejszych dla ptaków szlaków migracyjnych łączących Europę z Afryką, to w niektórych okresach roku można tu zobaczyć także orły, liczne ptaki morskie oraz rzadkiego sokoła wędrownego. To właśnie m.in. tędy przelatują również bociany wracające do Europy z Afryki. Na terenie rezerwatu znajdują się również liczne fortyfikacje i dawne stanowiska wojskowe. Choć ich łączna długość liczona jest w dziesiątkach kilometrów, nie wszystkie z nich są udostępnione dla turystów.

Gibraltar kolejka linowa

Najwygodniejszym sposobem, by dotrzeć na Skałę Gibraltarską i nacieszyć się wszystkimi jej atrakcjami, jest bez wątpienia Teleférico de Gibraltar, czyli kolejka linowa. Dolna stacja kolejki znajduje się w pobliżu południowego krańca ulicy Main Street, tuż obok słynnych ogrodów Alameda Gardens - Ogrodów Botanicznych Gibraltaru. Górna stacja, choć określana jest jako „Top of the Rock”, w rzeczywistości znajduje się nieco niżej, na wysokości około 412 m n.p.m., na drugim pod względem wysokości szczycie Skały.

Kolej działa od 1966 roku, a wagoniki, przemieszczając się między trzema wieżami, pokonują różnicę wysokości około 412 metrów. Każdy z nich zabiera jednego pracownika obsługi oraz maksymalnie 30 pasażerów. Przejazd trwa zaledwie 6 minut, a kolejka porusza się z prędkością 5 metrów na sekundę. W czasie jazdy dla odwiedzających specjalny system nagłaśniający przybliża historię miejsca.

Po dotarciu do górnej stacji można spróbować doskonałych lokalnych dań czy podziwiać widoki z kawą w ręku, siedząc na jednym ze wspaniałych tarasów widokowych. Na bardziej aktywnych turystów czekają tutaj także ścieżki spacerowe prowadzące do jaskiń, tuneli i fortyfikacji - a wszystko to oczywiście w nieodłącznym towarzystwie żyjących tu makaków. Planując podróż, warto jednak pamiętać, że w listopadzie 2025 roku kolejka została zamknięta z powodu gruntownej renowacji, a remont ma potrwać dwa lata.

Gibraltar - ciekawostki

• Mieszanina kultur na Gibraltarze jest widoczna niemal na każdym kroku.

• Choć oficjalnym językiem terytorium, używanym w urzędach i mediach, jest angielski, to na ulicach równie często słychać hiszpański i llanito - lokalny język będący swoistą mieszanką angielskiego i hiszpańskiego.

• Walutą jest powiązany z funtem brytyjskim w stosunku 1:1 funt gibraltarski. Gibraltar emituje własne banknoty i monety, w wielu miejscach można tam jednak także płacić w euro - przy czym reszta będzie wydana w funtach. Na Gibraltarze powszechnie akceptowane są także funty brytyjskie, natomiast gibraltarskie nie są akceptowane w Wielkiej Brytanii.

• Mimo że to terytorium brytyjskie, jeździ się tu prawą stroną drogi, co wynika z bliskiego sąsiedztwa Hiszpanii i silnych związków komunikacyjnych z Półwyspem Iberyjskim.

• Co ciekawe, sami mieszkańcy Gibraltaru wielokrotnie opowiadali się przeciwko przyłączeniu do Hiszpanii. W przeprowadzonym w 1967 roku referendum aż 99,64% głosujących opowiedziało się za pozostaniem pod suwerennością brytyjską, a po upływie 35 lat, w 2002 roku nieco mniej, bo 98,48% osób odrzuciło pomysł wspólnego, brytyjsko-hiszpańskiego rządu, popierający tym samym status quo. Taki status ma także duży wpływ na gospodarkę - Gibraltar, będący jurysdykcją o niskich podatkach, przyciąga wiele firm, m.in. z branży internetowej.

• Ciekawostką jest również położenie lotniska. Położone tuż przy granicy z Hiszpanią Gibraltar International Airport i liczący 1,8 km długości pas zostały częściowo zbudowane na terenie odzyskanym z morza. Z powodu trudnego podłoża nie można jednak było zbudować tunelu drogowego łączącego Gibraltar z Hiszpanią. Dlatego też droga łącząca te dwa miejsca przebiega… bezpośrednio po płycie lotniska. Kiedy jakiś samolot startuje lub ląduje, specjalny szlaban zostaje opuszczony, a ruch drogowy jest wstrzymywany.

Gibraltar – podsumowanie

Choć Gibraltar należy do najmniejszych terytoriów świata, to ciepły, śródziemnomorski klimat, skaliste, ukryte w zatoczkach plaże oraz przede wszystkim liczne atrakcje sprawiają, że miejsce to przyciąga mnóstwo turystów.