Co zobaczyć w Atenach? Podróż do świata starożytnej Grecji

Akropol Ateński – najważniejszy punkt zwiedzania Aten

Akropol to punkt, od którego większość ludzi zaczyna zwiedzanie Aten – i trudno się temu dziwić. Wzgórze wznosi się ponad 156 m n.p.m., jego szczyt ma powierzchnię ok. 3 hektarów i było zamieszkane już w neolicie (ok. 4000–3000 p.n.e.). Największe budowle powstały w V w. p.n.e., gdy Perykles, po zwycięstwie nad Persami, uruchomił program odbudowy na niespotykaną dotąd skalę. Kompleks zaprojektowali Iktinos, Mnesikles i Kallikrates pod nadzorem artystycznym Fidiasza. W 1987 r. Akropol trafił na listę UNESCO.

Najczęstszy błąd przy planowaniu wizyty polega na traktowaniu Akropolu jako synonimu Partenonu. Na wzgórzu znajdują się także Erechtejon, Propyleje i Świątynia Ateny Nike oraz pozostałości innych obiektów związanych z religijną i polityczną historią miasta. Zwiedzanie zaplanuj tak, aby zobaczyć cały układ wzgórza, a nie tylko podejść do Partenonu i zejść z powrotem do centrum.

Na wzgórzu jest niewiele cienia, nawierzchnie szybko się nagrzewają, a w sezonie liczba zwiedzających rośnie z każdą godziną. Na Akropol warto przeznaczyć ok. 1,5–2 godziny.

Partenon – symbol Aten i klasycznej architektury greckiej

Partenon to świątynia poświęcona Atenie Partenos, patronce miasta. Powstał w V wieku p.n.e., w okresie największej świetności Aten. Budowę datuje się na lata 447–432 p.n.e., a za projekt odpowiadali Iktinos i Kallikrates. Świątynia mierzy 69,51 × 30,86 m, otacza ją 46 zewnętrznych kolumn doryckich, każda o wysokości 10,43 m. Do budowy zużyto ok. 20 000 ton marmuru pentelickiego z pobliskiej góry Pentelikon.

Znaczenie Partenonu nie sprowadza się wyłącznie do jego skali. Pokazywał ambicje Aten po wojnach perskich, ich bogactwo oraz pozycję w świecie greckim. Budowla łączy porządek dorycki z elementami jońskimi i stosuje subtelne optyczne korekty – między innymi entazję, czyli celowe wybrzuszenie kolumn, które likwiduje złudzenie ugięcia prostych linii. Fryz panatenajski biegnący wokół ścian naos miał 160 m długości i 115 bloków rzeźbionych przez Fidiasza i jego warsztat. Wnętrze mieściło chryzelefantyński posąg Ateny – mierzący ponad 12 m wysokości, wykonany ze złota i kości słoniowej. Partenon pozwala zrozumieć, dlaczego architektura grecka stała się wzorem dla kolejnych epok.

Warto zwrócić uwagę, że część dekoracji Partenonu znajduje się dziś poza Atenami, m.in. w British Museum. I jest przedmiotem sporów o dziedzictwo kulturowe i rozmów o zwrocie marmurów Partenonu do Grecji.

Erechtejon – świątynia kariatyd

Erechtejon (421–405 p.n.e.) jest jedną z najbardziej charakterystycznych budowli Akropolu, choć bywa rzadziej wspominany w popularnych przewodnikach niż Partenon. Jego najbardziej rozpoznawalnym elementem jest Ganek Kariatyd – portyk, którego dach podtrzymuje 6 posągów kobiecych zamiast kolumn. W inskrypcjach na świątyni używano określenia Kory (dziewice). Nazwa kariatydy upowszechniła się w późniejszych opisach.

Świątynia stanęła w miejscu, gdzie według mitu Atena i Posejdon rywalizowali o patronat nad miastem. Nieregularny plan wynikał z konieczności połączenia w jednym miejscu kilku świętych punktów: oliwki Ateny, źródła słonej wody po uderzeniu trójzębu Posejdona i grobowca króla Kekropsa. To sprawia, że Erechtejon wygląda zupełnie inaczej niż symetryczny, monumentalny Partenon – i jest dowodem na to, że architektura grecka potrafiła podporządkować formę treści.

Oryginały pięciu kariatyd są w Muzeum Akropolu, szósta trafiła do British Museum w 1802 r. Na wzgórzu stoją kopie.

Świątynia Ateny Nike i Propyleje

Świątynia Ateny Nike (426–421 p.n.e., proj. Kallikrates) stoi na bastionie przy samym wejściu na Akropol. Jest najmniejszą budowlą wzgórza – zaledwie 8,27 × 5,64 m – a zarazem najlepiej zachowaną świątynią jońską z okresu klasycznego. Cztery kolumny frontowe są monolityczne, wykute każda z jednego bloku marmuru. Posąg wewnątrz ukazywał Atenę bez skrzydeł: według legendy Ateńczycy oderwali je bogini, żeby zwycięstwo nigdy nie opuściło miasta.

Propyleje pełniły funkcję monumentalnej bramy. Nie były zwykłym przejściem, lecz reprezentacyjnym wejściem do świętej przestrzeni, które miało wzbudzać w przybyszach podziw jeszcze przed zobaczeniem Partenonu. Mieściły pinakotekę i chalkotekę. Prace przerwały wojny peloponeskie – niedokończone bloki przy podstawie widoczne są do dziś.

Muzeum Akropolu

Muzeum Akropolu znajduje się u stóp wzgórza i jest jednym z najważniejszych punktów w Atenach. Zostało otwarte w 2009 roku, a projekt budynku przygotował Bernard Tschumi. Prezentuje około 4000 eksponatów związanych z Akropolem i jego otoczeniem.

Budynek stoi na 43 żelbetowych kolumnach; przez szklane podłogi widać wykopaliska z domami i łaźniami z I–IV w. n.e. – dosłownie wchodzi się do muzeum nad starożytnym miastem. Trzecie piętro odchylono o 23° od osi budynku, ustawiając je równolegle do Partenonu widocznego przez szklane ściany.

W muzeum najlepiej widać ile Akropol stracił i gdzie to się znajduje. Pięć kariatyd z Erechtejonu stoi tu od 1979 r., kiedy usunięto je ze wzgórza. Galeria Partenonu eksponuje 160 m fryzu Fidiasza: oryginały zostały wywiezione do londyńskiego muzeum, a puste miejsca zastąpiono odlewami.

Agora Ateńska i Agora Rzymska

Po Akropolu jednym z najważniejszych obszarów archeologicznych w Atenach jest rejon agor. Agora Ateńska i Agora Rzymska leżą około 150 m od siebie, dlatego warto zwiedzać je jednego dnia.

Agora Ateńska

Agora Ateńska była centrum życia publicznego w klasycznych Atenach. To tutaj obradowała Rada Pięciuset, tu Sokrates prowadził rozmowy, stąd co cztery lata szła procesja na Akropol. Okres użytkowania Agory Ateńskiej obejmował czas od VI wieku p.n.e. do III wieku n.e.

Współcześnie jest traktowana jako stanowisko archeologiczne. Nie wszystkie relikty są od razu widoczne, dlatego warto zwiedzać agorę z mapą, audio przewodnikiem albo podstawową wiedzą o najważniejszych obiektach. Szczególnie ważna jest Stoa Attalosa, odbudowana w XX wieku, która pomaga wyobrazić sobie skalę dawnych budowli. Dziś mieści się w niej muzeum związane z historią agory.

Świątynia Hefajstosa – najlepiej zachowana świątynia starożytnej Grecji

Świątynia Hefajstosa (ok. 449–415 p.n.e.) stoi na wzgórzu Kolonos Agorajos powyżej placu i jako jedyna zachowała oryginalny dach z V w. p.n.e. Zawdzięcza to temu, że nigdy nie stała pusta. Od VII w. do 1834 r. służyła jako Kościół pw. Świętego Jerzego. Wybudowana zgodnie z porządkiem doryckim. Posiada 34 kolumny, a fryz zewnętrzny przedstawia 12 prac Heraklesa i czyny Tezeusza, stąd przez wieki błędna nazwa Tezejon. Jeśli Partenon robi wrażenie skalą i znaczeniem, budynek sakralny pokazuje, jak grecka świątynia mogła wyglądać niemal w całości.

Agora Rzymska, Biblioteka Hadriana i Wieża Wiatrów

Agora Rzymska znajduje się niedaleko Agory Ateńskiej, Plaki i Monastiraki. Powstała w okresie, gdy Ateny funkcjonowały już w świecie rzymskim, dlatego dobrze uzupełnia obraz miasta po epoce klasycznej. W pobliżu znajdują się także Biblioteka Hadriana i Wieża Wiatrów.

Biblioteka Hadriana była dużym kompleksem ufundowanym przez cesarza Hadriana. Do dziś zachowały się jej fragmenty. Rzymianie nie traktowali miasta wyłącznie jako prowincjonalnego ośrodka, lecz jako ważne miejsce kultury greckiej, które warto było rozbudowywać i reprezentacyjnie kształtować.

Wieża Wiatrów (Horologion Andronikosa z Kyrros, ok. 50 p.n.e.) to ośmioboczna marmurowa budowla o wysokości 12 m. Każda ściana odpowiada innemu bogu wiatrów i nosi zegar słoneczny. Wewnątrz działała klepsydra zasilana wodą ze źródła na Akropolu, a na szczycie obracał się brązowy Tryton wskazujący kierunek wiatru. To najstarszy zachowany zintegrowany przyrząd meteorologiczno-czasowy w Europie.

Plaka

Plaka jest jedną z najważniejszych dzielnic dla turystów odwiedzających Ateny po raz pierwszy. Leży u podnóża Akropolu, głównie po jego wschodniej stronie i stanowi dobre połączenie między Akropolem, Muzeum Akropolu, Świątynią Zeusa Olimpijskiego, Monastiraki i Placem Syntagma. Jej zabudowa ma charakter neoklasyczny, XIX-wieczny.

Plaka jest dobrym miejscem wypadowym z kilku powodów. Po pierwsze, można tu zrobić przerwę po zwiedzaniu Akropolu, kiedy potrzebny jest cień, posiłek albo kawa. Po drugie, dzielnica jest idealna na wieczorny spacer, bo wiele uliczek ma ograniczony ruch samochodowy. Po trzecie, z Plaki łatwo dojść do kolejnych zabytków bez konieczności korzystania z transportu.

Anafiotika

Anafiotika to niewielka część Plaki położona na zboczu Akropolu. Jej zabudowa wyróżnia się białymi domami i wąskimi przejściami, które kojarzą się z wyspami Cyklad. Z punktu widzenia trasy zwiedzania jest to krótki przystanek, ale warto go uwzględnić, bo pokazuje mniej oczywisty fragment historycznego centrum.

Monastiraki

Monastiraki jest jedną z ważniejszych dzielnic w centrum Aten. Pełni kilka funkcji jednocześnie: jest węzłem komunikacyjnym, obszarem handlowym, miejscem spacerowym i punktem dostępu do wielu zabytków. Stacja Monastiraki obsługuje linie metra M1 i M3, co sprawia, że dzielnica jest wygodnym miejscem rozpoczęcia lub zakończenia zwiedzania.

Najbardziej znanym elementem Monastiraki jest pchli targ. Największy ruch panuje zwykle w niedzielę, ale sklepy, stoiska i punkty gastronomiczne działają także w inne dni. W okolicy warto zwrócić uwagę na plac Monastiraki, meczet Tzistarakisa z XVIII wieku, przejście w stronę Agory Rzymskiej oraz widoki na Akropol z wybranych tarasów.

Monastiraki jest dobrym miejscem na zakończenie intensywnego dnia zwiedzania. Po zobaczeniu Akropolu, Agory Ateńskiej i Plaki można dojść tu pieszo, zjeść kolację, zrobić zakupy albo wsiąść do metra.

Plac Syntagma, Parlament Grecji i zmiana warty

Plac Syntagma (Konstytucji) zawdzięcza nazwę rewolucji z 3 września 1843 r., gdy skłócone frakcje polityczne zjednoczyły się, by wymusić na Ottonie I nadanie konstytucji. Budynek Parlamentu po wschodniej stronie placu to dawny Pałac Królewski z 1840 r., finansowany przez bawarskiego ojca Ottona. Od 1935 r. stanowi siedzibę jednoizbowego Parlamentu Hellady – nie jest udostępniany do zwiedzania.

Przed budynkiem, przy Grobie Nieznanego Żołnierza, wartę pełnią ewzoni – rekrutowani wyłącznie spośród najwyższych i najsprawniejszych żołnierzy. Zmiana odbywa się co godzinę przez całą dobę. Niedzielna jest bardziej uroczysta – o 11:00 wielka zmiana z orkiestrą trwa ok. 10 minut. Strój ewzonów jest bogaty w symbolikę: fustanella ma 400 fałd upamiętniających 400 lat niewoli osmańskiej, a buty tsarouchia ważą 3 kg każdy.

Ogród Narodowy

Ogród Narodowy znajduje się tuż obok Parlamentu Grecji i ma powierzchnię około 16 hektarów. Nie jest najważniejszą atrakcją Aten, ale ma dużą wartość praktyczną, szczególnie latem. W centrum miasta temperatury potrafią być wysokie, a zwiedzanie stanowisk archeologicznych bywa męczące. Ogród daje cień i pozwala zrobić przerwę między kolejnymi punktami. Założyła go w 1838 r. królowa Amalia pod kierunkiem agronoma Friedricha Schmidta; rośliny sprowadzano z całego świata. Teren miał tradycje ogrodnicze jeszcze w starożytności – prawdopodobnie uprawiał tu rośliny Teofrast, uczeń Arystotelesa i autor pierwszego systematycznego traktatu botanicznego.

Świątynia Zeusa Olimpijskiego i Łuk Hadriana

Świątynia Zeusa Olimpijskiego to jeden z najbardziej znanych zabytków starożytnych Aten poza Akropolem. W starożytności była jedną z największych świątyń w Grecji, a jej pozostałości nadal robią ogromne wrażenie. Budowa świątyni trwała wyjątkowo długo. Jej początki sięgają VI wieku p.n.e., czasów tyrana Pizystrata i jego następców, ale prace przez wiele stuleci były przerywane. Ostateczne ukończenie kompleksu wiąże się dopiero z panowaniem cesarza Hadriana w II wieku n.e.

W starożytności była to jedna z największych świątyń w świecie greckim. Poświęcono ją Zeusowi Olimpijskiemu, czyli najważniejszemu z bogów greckiego panteonu. Skala budowli miała podkreślać rangę kultu i ambicje fundatorów. Świątynia miała ponad sto kolumn, ale do dziś zachowało się tylko 15, a kolejna – 16, została przewrócona podczas burzy w 1858 roku i leży tuż obok.

Kolumny korynckie, które nadal dominują nad stanowiskiem archeologicznym, różnią się od masywniejszych kolumn doryckich znanych z Partenonu czy Świątyni Hefajstosa. Porównanie tych budowli pomaga zrozumieć zmiany w architekturze greckiej i rzymskiej: Olimpiejon jest bardziej monumentalny, dekoracyjny i nastawiony na efekt skali.

Obok świątyni stoi Łuk Hadriana, jeden z najbardziej charakterystycznych punktów orientacyjnych tej części Aten. Został wzniesiony w czasach rzymskich i symbolicznie łączył stare Ateny z nową częścią miasta rozwijaną za panowania Hadriana.

Stadion Panateński – marmurowy stadion i historia nowożytnych igrzysk

Kallimarmaro ("piękny marmur") to jedyny stadion na świecie zbudowany w całości z białego marmuru pentelickiego. Lykurg wzniósł go w latach 330–329 r. p.n.e. w naturalnej niecce między wzgórzami Agra i Ardettos, na potrzeby igrzysk ku czci Ateny. W II w. n.e. Herodes Attyk przebudował go i wyłożył marmurem; obiekt mierzył 204,7 × 33,35 m i mógł pomieścić 80 000 widzów.

Teodozjusz I zakazał Panatenajów w IV w. n.e. jako pogańskich i stadion pustoszał przez ponad tysiąc lat. Odbudowę sfinansował w 1895–1896 r. przemysłowiec Georgios Averof. W 1896 r. odbyły się tu pierwsze nowożytne igrzyska olimpijskie, a w 2004 r. stadion był metą maratonu.

Teatr Dionizosa i Odeon Heroda Attyka

Południowy stok Akropolu ma duże znaczenie dla historii teatru i kultury greckiej. Znajdują się tu Teatr Dionizosa oraz Odeon Heroda Attyka. Pierwszy z nich jest jednym z najistotniejszych miejsc związanych z początkiem teatru europejskiego. To tutaj rozwijała się tradycja greckiego dramatu, a przedstawienia były częścią życia religijnego i społecznego miasta. Ajschylos wystawiał tu pierwsze tragedie ok. 499 r. p.n.e.; Sofokles, Eurypides i Arystofanes miewali tu premiery. Po przebudowie Likurga pojemność wzrosła do ok. 17 000 widzów. Spektakle były elementem kultu Dionizosa, nie rozrywką – co tłumaczy, dlaczego teatr stanął właśnie tutaj, przy świątyni.

Odeon Heroda Attyka to z kolei obiekt, który nadal funkcjonuje jako przestrzeń wydarzeń kulturalnych. Zbudował go bogaty arystokrata i senator ku pamięci żony Aspasii Regilli. Mógł pomieścić 5-6 tysięcy widzów, a scena rozciągała się na 35m. Położony na zboczu Akropolu, jest widoczny podczas zwiedzania wzgórza. W sezonie odbywają się tu koncerty i spektakle, na które obowiązują oddzielne bilety. Jeśli planujesz pobyt w Atenach latem, warto sprawdzić aktualny program wydarzeń, bo udział w koncercie w antycznym odeonie może być jednym z ciekawszych doświadczeń kulturalnych w mieście.

Narodowe Muzeum Archeologiczne

Muzeum przy stacji metra Viktoria (dzielnica Exarcheia) przechowuje największą kolekcję sztuki greckiej na świecie – ponad 11 000 eksponatów, od VII tysiąclecia p.n.e. po epokę rzymską. Założono je w 1829 r., tuż po wyzwoleniu spod Osmanów; obecny budynek neoklasycystyczny oddano w 1889 r.

Trzy eksponaty, przy których warto się zatrzymać:

• złota Maska Agamemnona - (1550 r. p.n.e., znaleziona przez Schliemanna w 1876 r.) – starsza niż epoka Agamemnona, choć złoto jednoznacznie wskazuje na królewski pochówek, a Schliemann słynnie powiedział "spojrzałem w twarz Agamemnona",

• brązowy posąg Posejdona lub Zeusa z Przylądka Artemizjon (460 r.p.n.e.) – arcydzieło brązownictwa klasycznego,

• mechanizm z Antykithiry (150–100 r. p.n.e.) – pierwszy komputer analogowy starożytności, zaprojektowany do obliczania pozycji ciał niebieskich, do XVIII w. nikt nie zbudował nic równie skomplikowanego.

Na Narodowe Muzeum Archeologiczne warto przeznaczyć minimum 2 godziny. Jeśli interesujesz się historią, spędzisz tu zapewne znacznie więcej czasu.

Wzgórze Likavitos – punkt widokowy na Ateny

Z wysokości 277 m n.p.m. Likavitos otwiera panoramę 360°: Akropol, Stadion Panateński, Świątynia Zeusa Olimpijskiego, Pireus i Zatoka Sarońska. Legenda mówi, że wzgórze powstało, gdy Atena upuściła skałę niesioną z Olimpu do budowy Akropolu. Na szczyt można wejść pieszo (ok. 30 min) lub wjechać kolejką linową kursującą od 1965 r., pokonującą ok. 210 m różnicy wysokości. Na szczycie stoi XIX-wieczna kaplica Agios Georgios, wzniesiona w miejscu starszego kościoła bizantyjskiego.

Co zobaczyć w Atenach podczas pierwszej wizyty? - podsumowanie

Podczas pierwszej wizyty w Atenach najważniejszy jest Akropol z Partenonem, Erechtejonem, Propylejami i Świątynią Ateny Nike. Zaraz po nim warto zaplanować Muzeum Akropolu, ponieważ pozwala zobaczyć oryginalne elementy związane ze wzgórzem i lepiej zrozumieć jego znaczenie. Kolejnym blokiem powinna być Agora Ateńska ze Świątynią Hefajstosa oraz pobliska Agora Rzymska, Biblioteka Hadriana i Wieża Wiatrów.

W planie nie powinno zabraknąć Plaki, Anafiotiki i Monastiraki, bo to dzielnice, które łączą najważniejsze zabytki z codziennym ruchem turystycznego centrum. Drugiego dnia warto zobaczyć Plac Syntagma, zmianę warty, Ogród Narodowy, Świątynię Zeusa Olimpijskiego, Łuk Hadriana, Stadion Panateński, Narodowe Muzeum Archeologiczne i Wzgórze Likavitos.

Najlepszy sposób zwiedzania Aten polega na grupowaniu atrakcji według lokalizacji. Dzięki temu Akropol, agory, Plaka, Monastiraki i Syntagma tworzą spójną trasę, a dalsze punkty – takie jak Pireus, Narodowe Muzeum Archeologiczne, Likavitos czy Centrum Kultury Fundacji Stavrosa Niarchosa możesz dodać do listy, jeśli starczy Ci czasu.