Dzień polarny i noc polarna – gdzie występują i jak długo trwają?

Co to noc polarna i dzień polarny?

Dzień polarny to okres, w którym słońce nie zachodzi przez co najmniej 24 godziny. Norwegowie nazywają go midnattssol, czyli słońcem o północy, a Finowie yötön yö, „noc bez nocy”. Tarcza słoneczna wędruje po niebie tak samo jak w Polsce, ze wschodu na zachód. Różnica polega na tym, że na dalekiej północy jej droga biegnie nisko i ukośnie. Wieczorem tarcza schodzi coraz niżej, ale zamiast zniknąć za horyzontem, sunie tuż nad nim i rano znów zaczyna się wznosić. Dlatego przez całą dobę jest jasno. Na Nordkapp w noc przesilenia wisi o północy ok. 5° nad linią morza, czyli mniej więcej na wysokości kciuka trzymanego na wyciągniętej ręce.

Noc polarna to odwrotność dnia polarnego. Słońce nie wschodzi wtedy przez co najmniej dobę. Norwegowie mówią na ten czas mørketid („czas ciemności”), a Finowie kaamos. To fińskie słowo wywodzi się przez język Lapończyków od staronordyckiego skammr, czyli „krótki”. Mimo nazwy w ciągu dnia nie jest całkiem ciemno. Tarcza słoneczna znajduje się wtedy tylko trochę pod horyzontem, więc jej światło nadal częściowo rozjaśnia niebo, podobnie jak u nas chwilę przed świtem. W Tromso taka szarówka trwa mniej więcej od 9:00 do 14:00, a przez resztę doby panuje ciemność. Im dalej na północ, tym ciemniej: na Svalbardzie na przełomie roku w południe zostaje tylko łuna nad horyzontem, a w pobliżu bieguna przez całą dobę panuje całkowita ciemność.

Skąd bierze się zjawisko dnia i nocy polarnej?

Za wszystko odpowiada nachylenie osi Ziemi, wynoszące ok. 23°26′. Od marca do września półkula północna jest zwrócona ku Słońcu, więc obszar wokół bieguna nie wychodzi z oświetlonej strony globu, mimo że Ziemia cały czas się obraca. Od września do marca sytuacja się odwraca i światło dostaje półkula południowa.

Granicą zjawiska jest koło podbiegunowe, wyobrażona linia na szerokości ok. 66°34′. Co roku przesuwa się ona o ok. 14,5 m na północ, bo nachylenie osi Ziemi powoli się zmienia. Centrum Koła Podbiegunowego w Norwegii zbudowano w 1990 r. dokładnie na tej linii, a dziś biegnie ona ok. 1 km dalej.

Zasięg zjawiska zmienia też atmosfera, która lekko zagina promienie słoneczne. Dzięki temu słońce o północy widać już od ok. 65°44′, a noc polarna zaczyna się dopiero od ok. 67°24′. Dlatego dzień polarny trwa dłużej niż noc polarna.

Jak długo trwa noc polarna i dzień polarny?

Im dalej od koła podbiegunowego, tym dłużej. Tuż za kołem podbiegunowym zjawisko trwa ok. doby, na biegunach ok. pół roku. Na biegunie północnym słońce świeci bez przerwy ok. 186 dni, a znika na ok. 179. Na biegunie południowym jest odwrotnie. Asymetrię pogłębia orbita Ziemi: na początku stycznia nasza planeta jest najbliżej Słońca i porusza się szybciej, więc północne lato trwa o kilka dni dłużej niż północna zima.

Daty są orientacyjne i przesuwają się o dzień lub dwa między latami.

Kiedy występuje dzień i noc polarna?

W Arktyce dzień polarny przypada na okres w okolicach 21 czerwca, czyli przesilenia letniego. W zależności od szerokości geograficznej zaczyna się od kilku dni do kilku miesięcy przed tą datą i kończy się po niej.

Noc polarna w ten sam sposób przypada na okres w okolicach 21 grudnia, czyli przesilenia zimowego. Na samym biegunie północnym granicami są równonoce: słońce wschodzi ok. 20 marca i zachodzi ok. 23 września. W Antarktyce kalendarz jest odwrócony. Gdy Skandynawowie świętują noc świętojańską przy słońcu o północy, na amerykańskiej stacji McMurdo trwa noc polarna, od końca kwietnia do drugiej połowy sierpnia.

Gdzie występuje noc polarna?

Gdzie jest noc polarna? Tylko na krańcach globu. Na półkuli północnej zaczyna się ok. 90 km na północ od koła podbiegunowego, a na półkuli południowej obejmuje większość Antarktydy. Doświadczysz jej w północnej Norwegii i na Svalbardzie, w szwedzkiej i fińskiej Laponii, w północnej Rosji, na Alasce, w kanadyjskiej Arktyce, na Grenlandii i na Antarktydzie. Islandia, mimo północnego położenia, nocy polarnej nie ma, nawet na Grímsey.

Gdzie najlepiej przeżyć noc polarną?

• Tromso (Norwegia): najpopularniejszy kierunek. Słońce nie wschodzi tu przez ok. 49 dni. To jednak szczyt sezonu na zorzę polarną: niebo jest ciemne już od wczesnego popołudnia, więc na jej wypatrywanie jest więcej czasu niż w innych porach roku. 21 stycznia mieszkańcy obchodzą Soldagen, dzień powrotu słońca i zajadają się solboller, czyli słonecznymi pączkami. Piekarnie w Tromso sprzedają ich tego dnia ok. 96 tys.

• Longyearbyen (Svalbard): najdalej na północ położone miasto z ponad tysiącem mieszkańców. Słońce chowa się tu pod koniec października, a od połowy listopada do końca stycznia nawet w południe zostaje tylko blada łuna. Powrót światła mieszkańcy świętują przez cały tydzień Solfestuka. Kulminacja przypada na 8 marca, gdy pierwsze promienie padają na schody dawnego szpitala, a pod nimi zbiera się ludność.

• Murmańsk (Rosja): z ok. 270 tys. mieszkańców, największe miasto za kołem podbiegunowym. Noc polarna trwa tu ok. 40 dni.

• Utqiaġvik (Alaska): najdalej na północ wysunięta miejscowość USA, która czeka na słońce ok. 65 dni.

• Stacja Amundsen-Scott (Antarktyda): zimowa załoga stacji na biegunie południowym jest odcięta od świata od połowy lutego do końca października.

Gdzie występuje dzień polarny?

Gdzie jest dzień polarny? Wszędzie tam, gdzie noc polarna, a także w pasie szerokim na ok. 180 km, który biegnie wzdłuż koła podbiegunowego. Latem słońce o północy świeci tam przez kilka tygodni, ale zimą nie znika na całą dobę. W tym pasie leży Rovaniemi w fińskiej Laponii: słońce nie zachodzi tu przez ok. miesiąc, a nawet w najkrótszy dzień zimy wschodzi na ok. 2 godziny. Dzień polarny zobaczysz też na islandzkiej wyspie Grímsey, jedynym skrawku Islandii za kołem podbiegunowym.

Gdzie najlepiej zobaczyć słońce o północy?

Nordkapp (Norwegia): klif nad Morzem Barentsa na północnym krańcu kraju. Słońce nie zachodzi tu przez ok. 77 dni. W noc przesilenia jest najniżej ok. 0:20, dlatego na płaskowyżu warto być już przed północą. W tym czasie zbierają się tam tłumy z aparatami.

• Tromso (Norwegia): słońce nie zachodzi tu przez ok. 64 dni. W czerwcu odbywa się Midnight Sun Marathon, organizowany od 1990 r. Start jest wieczorem, a biegacze kończą trasę w świetle słońca o północy.

• Abisko i Kiruna (Szwecja): dobry wybór dla osób, które wolą góry od morza. W Kirunie słońce nie zachodzi przez ok. 50 dni. W Abisko na górę Nuolja wjeżdża się wyciągiem krzesełkowym do stacji Aurora Sky Station, z której latem ogląda się słońce o północy, a zimą zorzę polarną.

• Svalbard (Norwegia): najdłuższy dzień polarny w zasięgu zwykłego turysty. W Longyearbyen słońce nie zachodzi przez ok. 4 miesiące. Zimą jest odwrotnie: przez ponad 3 miesiące słońce w ogóle nie wschodzi.

Jak dzień i noc polarna wpływają na życie ludzi i przyrodę?

Wpływ na ludzi

Zegar biologiczny człowieka nastawia się według światła, które steruje wydzielaniem melatoniny, hormonu snu. Latem, gdy ciemność nie zapada, trudno zasnąć, dlatego w hotelach na północy standardem są zasłony zaciemniające, a do bagażu warto spakować maskę na oczy. Zimą brak porannego światła rozregulowuje rytm i sprzyja senności.

Mieszkańcy północy mają na to swoje sposoby: lampy do światłoterapii o natężeniu ok. 10 000 luksów, regularny rytm dnia, ruch na świeżym powietrzu mimo ciemności i suplementację witaminy D. Co ciekawe, badania prowadzone w Tromso nie potwierdzają silnego związku między szerokością geograficzną a depresją sezonową. Ciemność męczy, ale jest częścią życia, do której ludzie na północy przywykli.

Wpływ na przyrodę

Zwierzęta Arktyki radzą sobie zaskakująco dobrze. Badanie przeprowadzone w Tromso w 2010 r. pokazało, że renifery podczas dnia i nocy polarnej w dużej mierze wyłączają rytm dobowy: jedzą i odpoczywają o dowolnej porze. W morzach wokół Svalbardu zooplankton przez całą noc polarną wędruje w górę i w dół toni wodnej, reagując na światło tak słabe, że człowiek w ogóle go nie dostrzega. Przy pełni księżyca przestawia się nawet na rytm doby księżycowej.

Rośliny wykorzystują dzień polarny do granic możliwości, prowadząc fotosyntezę przez całą dobę. Najbardziej spektakularny efekt widać na Alasce: w Dolinie Matanuska, pod koniec krótkiego lata, na targach w Palmer waży się gigantyczne warzywa. Rekordowa kapusta z 2012 r. ważyła 62,7 kg.

Czy w Polsce występuje dzień polarny?

Nie. Najdalej na północ wysunięty punkt Polski, Jastrzębia Góra, leży ok. 1300 km na południe od koła podbiegunowego. To także miejsce z najdłuższym dniem w kraju: w czasie przesilenia słońce świeci tam 17 godzin i 20 minut. Żeby zobaczyć słońce o północy, trzeba pojechać co najmniej do fińskiej Laponii lub północnej Norwegii.

Czym różnią się białe noce od dnia polarnego?

Podczas białych nocy słońce zachodzi, ale chowa się płytko pod horyzont, więc przez całą noc trwa zmierzch i można czytać bez lampy. Podczas dnia polarnego słońce w ogóle nie zachodzi. Białe noce występują na południe od koła podbiegunowego. Najsłynniejsze są w Sankt Petersburgu, gdzie trwają mniej więcej od 11 czerwca do 2 lipca, choć miasto leży nieco na południe od ścisłej granicy zjawiska. Za kołem podbiegunowym białe noce poprzedzają dzień polarny i zamykają go.

Dzień i noc polarna – podsumowanie

Słońce o północy i południe bez słońca trudno sobie wyobrazić, dopóki nie zobaczy się ich na żywo. Na dzień polarny wybierz się w drugiej połowie czerwca na północ Norwegii albo do szwedzkiej lub fińskiej Laponii. Zobaczysz wtedy, jak słońce o północy wisi tuż nad horyzontem i zamiast zajść, znów zaczyna się wznosić. Na noc polarną najlepiej pojechać w grudniu lub na początku stycznia. Na północy Norwegii i w Laponii niebo jest wtedy ciemne już po południu, więc zorzę polarną można wypatrywać przez wiele godzin. Wystarczy kilka dni, żeby przekonać się, jak wygląda doba bez zachodu albo bez wschodu słońca.