Haka - taniec Maorysów, który podbił świat

Skąd wzięła się haka? Mit o Tāne-rore

Zanim haka trafiła na boiska rugby, istniała już w maoryskich mitach o bogach słońca i porach roku. Bóg słońca Tama-nui-te-rā miał dwie żony: zimową dziewicę Hine-takurua i letnią dziewicę Hine-raumati. Z Hine-raumati miał syna, Tāne-rore, uznawanego za twórcę tańca. Legenda mówi, że w upalne, bezwietrzne dni Tāne-rore tańczy dla swojej matki, a jego taniec widać jako drżące, migoczące powietrze nad rozgrzaną ziemią. Właśnie od tego ruchu pochodzi wiri, czyli szybkie drżenie wyprostowanych dłoni, jeden z najważniejszych elementów każdej haki. Haka nawiązująca wprost do tej legendy nosi nazwę Te haka a Tāne-rore.

W micie pojawia się też Hine-ruhi, bogini świtu. Blask porannej rosy w jej opowieści to symbol błysku w oku, którego wymaga się od każdego dobrego wykonawcy haki. Samo słowo haka można rozłożyć na dwie części: ha, czyli oddech i ka, czyli zapalać. Razem dają znaczenie bliskie rozpaleniu ducha albo tchnieniu życia.

Jak wygląda haka?

Haka nie jest tańcem w sensie choreografii kroków, lecz tańcem postawy. Grupa stoi w miejscu lub przemieszcza się drobnymi krokami, a cała ekspresja pochodzi z napięcia ciała, twarzy i głosu. Rozpoczyna ją lider, zwany kaea, który wykrzykuje pierwszą komendę. Reszta grupy odpowiada zsynchronizowanym ruchem i głosem, budując strukturę wezwania i odpowiedzi. W żeńskich wersjach, na przykład u reprezentacji Black Ferns, czasem liderki są dwie, ponieważ koordynacja rytmu przy dwóch głosach wymaga innego ustawienia niż przy jednym.

Źródła maoryskie opisują haka jako rodzaj symfonii, w której poszczególne części ciała pełnią funkcję osobnych instrumentów.

Twarz pełni tu wyjątkową rolę, jako że wyraża najwięcej emocji. Poza pūkana i whetero liczy się intensywność spojrzenia, tradycyjnie określana jako błysk w oku. W dawnym peruperu grymasy twarzy pełniły realną funkcję bojową, miały odstraszyć przeciwnika przed starciem, podobnie jak wymachiwanie bronią, na przykład taiaha czy mere.

Czym jest struktura wezwania i odpowiedzi?

Każda haka ma ściśle określoną choreografię, w której konkretne słowo zawsze łączy się z konkretnym gestem. W znanej z rugby Ka Mate kolejne frazy wiążą się z rozłożeniem ramion, podwójnym klepnięciem ud i jednym uderzeniem w pierś, uniesieniem rąk w górę, naprzemiennym pompowaniem pięściami na boki, a następnie układem jednej ręki uniesionej i drugiej przyłożonej do piersi, powtórzonym po obu stronach z uderzeniem w łokieć. Całość zamyka wspólny podskok, uniesienie rąk i głośny okrzyk. Jeśli grupa nie wykona haka w idealnym unisonie, tradycyjnie uznawano to za zły omen przed bitwą. We współczesnym kapa haka synchronizacja pozostaje głównym kryterium oceny na festiwalu Te Matatini.

Warstwa duchowa – ihi, wehi, wana

Poza samą techniką, w autentycznej haka ważne są trzy elementy, których nie da się odtworzyć bez zrozumienia kontekstu kulturowego: ihi, czyli wewnętrzna siła duchowa wykonawcy, wehi, czyli respekt lub lęk wzbudzany u widza, oraz wana, dreszcz przechodzący przez publiczność, gdy haka zostaje wykonana prawidłowo. To właśnie to wszystko odróżnia autentyczny występ od czystego naśladownictwa ruchowego, dlatego Maorysi krytykują wersje kopiowane przez drużyny sportowe spoza Nowej Zelandii bez zrozumienia znaczenia.

Czy haka i kapa haka to to samo?

Sama haka trwa zwykle od jednej do trzech minut. Pełny występ kapa haka, jaki możesz zobaczyć na scenie festiwalu Te Matatini, to znacznie dłuższa forma złożona z kilku typów pieśni i tańca, trwająca nawet do czterdziestu minut. Kolejność obejmuje zwykle: waiata tira, czyli pieśń rozgrzewkową, whakaeke, pieśń wejścia na scenę, waiata-ā-ringa, pieśń z ruchami rąk, haka jako właściwe wyzwanie, mōteatea, czyli śpiew w starym stylu bez europejskiej harmonii, poi, skoordynowane wymachiwanie kulkami na sznurkach oraz whakawātea, pieśń zamykającą. Trzydziestominutowy pokaz kulturowy oglądany w Rotorua to właśnie skrócona wersja tej struktury, a nie sama haka w izolacji.

Ka Mate - najsłynniejsza haka i historia Te Rauparahy

Najbardziej znaną haką na świecie jest Ka Mate, a jej historia wiąże się z konkretnym wydarzeniem i konkretną osobą. Ułożył ją około 1820 roku Te Rauparaha, wódz iwi Ngāti Toa, w czasie Wojen Muszkietowych. Ścigali go wtedy wojownicy z Ngāti Maniapoto i Waikato. Uciekając, dotarł nad jezioro Rotoaira, gdzie pomocy udzielił mu krewny, Te Wharerangi. Schronił się w dole na kumarę, na wyspie Motuopuhi. Nad wejściem usiadła żona wodza, Te Rangikoaea. Według tradycji jej świętość, czyli tapu, zneutralizowała zaklęcia wrogiego kapłana. Dzięki temu przeszukanie się nie powiodło.

Treść pieśni opisuje wahanie między śmiercią a życiem: Te Rauparaha, czując moc wrogich zaklęć, powtarzał w duchu pytanie o to, czy umrze, a gdy zagrożenie malało, czy będzie żył. Gdy wreszcie wynurzył się z dołu ku słońcu, wyraził triumf życia nad śmiercią i wdzięczność wobec pary, która go ukryła.

Haka w rugby

Haka trafiła do rugby już w latach 1888-1889, gdy pierwsza reprezentacyjna drużyna Nowej Zelandii wykonywała ją podczas tournée po Wielkiej Brytanii i Australii. W 1905 roku zespół występujący po raz pierwszy jako All Blacks przyjął Ka Mate na stałe. Przez wiele dekad drużyna tańczyła hakę głównie na wyjazdach. Zwyczaj wykonywania jej także na meczach domowych odrodził się dopiero w połowie lat osiemdziesiątych z inicjatywy samych zawodników.

W 2005 roku pojawiła się druga haka All Blacks, Kapa o Pango, skomponowana przez Dereka Lardellego z iwi Ngāti Porou jako alternatywa dla Ka Mate. Nazwa oznacza drużynę w czerni. Kontrowersyjny gest przeciągnięcia kciuka w poprzek szyi bywał odbierany jako podrzynanie gardła, jednak według Lardellego symbolizuje hauora, czyli wciąganie tchnienia życia do serca i płuc. Do 2026 roku Kapa o Pango wykonano dziewięćdziesiąt osiem razy.

W jakich okolicznościach tańczy się hakę?

• Haka to szeroka kategoria obejmująca kilka odrębnych typów, z których każdy pełni inną funkcję:

• Peruperu - najgroźniejsza haka wojenna, wykonywana z bronią, z wysokimi wyskokami i nogami podkurczonymi pod ciało,

• Tūtū ngārahu - z bronią, z podskokami wykonywanymi na boki,

• Whakatū waewae - z bronią, ale bez podskoków,

• Haka taparahi - ceremonialna, bez broni, najczęściej spotykana współcześnie forma,

• Ngeri - krótka, bez ustalonych ruchów, zwykle bez broni, służąca mobilizacji grupy,

• Manawa wera - bez ustalonych ruchów, tradycyjnie wykonywana na pogrzebach, czyli tangihanga,

• Haka pōwhiri - powitalna, wykonywana podczas ceremonii powitania gości.

Współcześnie haka towarzyszy powitaniom dostojnych gości, ślubom, urodzinom, uroczystościom rodzinnym i pogrzebom. Większość haka wykonują mężczyźni, ale istnieją formy zarezerwowane głównie dla kobiet. Najbardziej znana to Ka Panapana z iwi Ngāti Porou, pochodzącego z regionu Gisborne i East Cape. Kobiety z Ngāti Porou oraz Te Whānau-a-Apanui słyną również z wykonywania haka pōwhiri.

Sama ceremonia pōwhiri, czyli tradycyjne powitanie, składa się między innymi z wezwania zwanego karanga, przemów, pieśni waiata, haki oraz tradycyjnego powitania hongi, polegającego na dotknięciu nosami i czołami, symbolizującego dzielenie się tchnieniem życia.

Gdzie zobaczyć autentyczny taniec haka w Nowej Zelandii?

Kompleks Te Puia

Te Puia, prowadzone przez iwi Te Arawa, to kompleks geotermalny z Pōhutu – największym czynnym gejzerem na półkuli południowej. Znajduje się tu także Instytut Sztuki i Rzemiosła Maoryskiego. Wycieczkę z przewodnikiem po dolinie geotermalnej można połączyć z występem w bogato zdobionym domu spotkań Te Aronui a Rua.

Whakarewarewa, Żywa Wioska Maoryska, różni się od Te Puia tym, że jest prowadzona bezpośrednio przez mieszkańców z plemion Tūhourangi Ngāti Wāhiao, którzy przyjmują gości od ponad 125 lat. To realna, zamieszkana wioska, a nie zbudowany park tematyczny, co daje bardziej kameralny i codzienny charakter wizyty.

Te Pā Tū, dawniej znane jako Tamaki Māori Village, oferuje najbardziej rozbudowane doświadczenie: wieczorny program w dwustuletnim lesie Tawa, obejmujący powitanie pōwhiri z tradycyjnym wyzwaniem wero, występ kapa haka oraz ucztę hāngī przygotowaną według sezonowego menu.

Auckland

All Blacks Experience w centrum Auckland to interaktywna wycieczka prowadzona przez Ngāi Tahu Tourism i New Zealand Rugby, która kończy się wielosensoryczną prezentacją haka All Blacks i Black Ferns.

Auckland War Memorial Museum oferuje codzienny występ maoryski łączący waiata, tradycyjne instrumenty, poi oraz hakę, w kontekście szerszej ekspozycji poświęconej historii i kulturze Nowej Zelandii.

Waitangi Treaty Grounds

W Waitangi, w regionie Bay of Islands, regularne występy kapa haka odbywają się w bogato zdobionym domu spotkań Te Whare Rūnanga, w wykonaniu lokalnej grupy związanej z Ngāpuhi. Program obejmuje pōwhiri, waiata, poi, prezentację tradycyjnej broni oraz hakę.

Te Matatini - narodowy festiwal kapa haka

Pierwsza edycja festiwalu odbyła się w 1972 roku w Rotorua pod nazwą New Zealand Polynesian Festival. Wystąpiło wówczas siedemnaście zespołów przed około pięcioma tysiącami widzów, a zwyciężył Waihīrere Māori Club. Z czasem impreza zmieniła nazwę na Te Matatini i przyjęła formułę odbywającą się co dwa lata.

Edycja 2025, zorganizowana w Taranaki jako Te Matatini o Te Kāhui Maunga, była największa w historii festiwalu. Wystąpiło pięćdziesiąt pięć zespołów przed około siedemdziesięcioma tysiącami widzów na miejscu, a transmisje telewizyjne i internetowe dotarły do około 2,5 miliona widzów. Szacowany wkład ekonomiczny w region Taranaki wyniósł 23,7 miliona NZD, co jest najwyższym wynikiem w historii wydarzenia.

Jeśli planujesz podróż, aby zobaczyć to wydarzenie, zarezerwuj nocleg w pobliżu z dużym wyprzedzeniem, ponieważ Hopuhopu to niewielka lokalizacja, a luty to szczyt nowozelandzkiego lata. Warto połączyć wyjazd z Rotorua, oddalonym o około półtorej godziny jazdy oraz z Auckland, również w zasięgu około półtorej godziny.

Kontrowersje i etykieta haki

W 2014 roku Nowa Zelandia wprowadziła specjalne prawo dotyczące Ka Mate. To pierwsza taka ustawa w kraju: chroni ona dobra kulturowe należące do konkretnego plemienia. Ka Mate uznano za dobro kulturowe plemienia Ngāti Toa Rangatira. Od tej pory każdy, kto wykorzystuje Ka Mate komercyjnie, musi podać, że autorem jest Te Rauparaha. Prawo nie daje jednak plemieniu możliwości zakazania komuś wykonywania czy używania tego tańca, tylko wymaga uznania, kto go stworzył.

Ngāti Toa Rangatira pełnią rolę kaitiaki, czyli opiekunów Ka Mate. Ich relacja z tą pieśnią jest wieczysta, a obowiązkiem jest ochrona jej mauri, czyli siły życiowej, przed obraźliwym użyciem. Wartości, których strzegą, to wspomniane wcześniej ihi, wehi i wana. W liście pobocznym do umowy o wolnym handlu między Nową Zelandią a Wielką Brytanią, podpisanym 28 lutego 2022 roku, oba rządy formalnie uznały opiekę Ngāti Toa Rangatira nad Ka Mate oraz jej znaczenie kulturowe.

Historia zna liczne przykłady kontrowersyjnego komercyjnego wykorzystania haki za granicą: włoską reklamę samochodu z 2006 roku parodiującą Ka Mate, kampanię reklamową klubu piłkarskiego z udziałem marki kosmetycznej, hybrydowe wersje łączące hakę z popularnymi tańcami rozrywkowymi, a także wykonania przez zespoły muzyczne bez związku z kulturą maoryską. W samej Nowej Zelandii głośny był incydent z 1979 roku, gdy grupa aktywistów zaprotestowała przeciwko lekceważącej parodii Ka Mate wykonanej przez studentów inżynierii jednego z uniwersytetów.

Jak zachować się na pokazie haka?

• Na tradycyjnych marae fotografowanie i filmowanie jest czasem zakazane bez wyraźnej zgody, zawsze warto zapytać wcześniej.

• Na komercyjnych pokazach w Rotorua i Waitangi zdjęcia są zwykle dozwolone, ale należy stosować się do instrukcji.

• Głowa jest najbardziej tapu, czyli świętą częścią ciała, nie należy dotykać cudzej głowy ani siadać na stołach i blatach.

• Telefon warto wyciszyć, a podczas formalnego powitania nie jeść, nie pić i nie przechodzić przed mówcą.

• Przed wejściem do wharenui, czyli domu spotkań, zdejmuje się obuwie.

• Gdy grupa zaprosi widzów do wspólnego śpiewu warto dołączyć, natomiast podczas modlitwy karakia należy zachować ciszę.

• Nie należy parodiować ani przedrzeźniać ruchów haki, ani naśladować jej w sposób lekceważący.

Haka to tradycja, która jest wciąż rozwijana i wykonywana każdego dnia, od boisk rugby po marae w małych wioskach. Zrozumienie jej historii i znaczenia sprawia, że spotkanie z nią podczas podróży po Nowej Zelandii staje się czymś więcej niż tylko punktem na liście atrakcji.