Kraje słowiańskie: mity, wierzenia, tradycje

Jak wyglądała religia Słowian przed chrześcijaństwem?

Wiara dawnych Słowian była politeistyczna i silnie zróżnicowana lokalnie. Różne plemiona czciły te same bóstwa pod odmiennymi imionami i w różnym zakresie. Kult sprawowano niemal wyłącznie pod gołym niebem – w świętych gajach, na wzgórzach, przy świętych drzewach, zwłaszcza dębach, a także przy rzekach i źródłach.

Świątynie, zwane kącinami, były wyjątkiem i występowały głównie na Połabiu (kraina historyczna położona na terenie dzisiejszych północno-wschodnich Niemiec) i Pomorzu. Najsłynniejsza z nich to Arkona na Rugii, dedykowana Świętowitowi. Thietmar z Merseburga opisał także świątynię Radogosta - Swarożyca w Radogoszczy (gród zburzony w 1068 roku). W Szczecinie znajdował się natomiast przybytek Trzygłowa. Były to drewniane, bogato zdobione konstrukcje, dostępne wyłącznie dla kapłanów.

Słowianie nie znali pisma, a tradycje przekazywano ustnie, dlatego wiedza o religii Słowian jest tak fragmentaryczna. Chrześcijańscy misjonarze i kronikarze nie byli zainteresowani opisywaniem obcej duchowości lub czynili to z wyraźnym uprzedzeniem. Dlatego współczesne informacje o słowiańskim panteonie są w dużej mierze rekonstrukcją, opartą na nielicznych, rozproszonych źródłach:

• Prokopiusz z Cezarei, „Wojna gocka” (VI w.) – najstarszy opis religii Antów i Sklawenów

• Kronika Thietmara z Merseburga (XI w.) – opis świątyni w Radogoszczy

• Kronika Kosmasa z Pragi – pogaństwo czeskie widziane oczyma chrześcijanina

• Powieść doroczna (latopisy ruskie) – panteon Włodzimierza Wielkiego w Kijowie z 980 roku

• Helmold z Bozowa, „Kronika Słowian” (XII w.)

• Saxo Gramatyk, „Gesta Danorum” – najpełniejszy opis Świętowita w Arkonie

• Jan Długosz (XV w.) – źródło późne i przez wielu badaczy uznawane za częściowo zniekształcone lub zmyślone

Główni bogowie słowiańscy

Perun

Perun to bóg piorunów, gromu, wojny i sprawiedliwości, a jego imię prasłowiańskie oznacza „uderzający” lub „grzmiący”. Przedrostek per odnajdziemy w wyrazach związanych z uderzeniem lub biciem, niegdyś tak też rozumiano np. słowo prać jako bić. Według tej interpretacji Perun oznacza „ten, który uderza”. Najbardziej prawdopodobnym odpowiednikiem byłby tutaj nordycki Thor, grecki Zeus lub rzymski Jupiter. Był związany ze świętymi dębami i gajami, a jego atrybutem był topór – słowiański odpowiednik młota Thora - Mjollnira. Kiedyś wierzono, że uderzenie pioruna sakralizowało przedmiot, który został nim trafiony, więc było to niejako błogosławieństwo. Co ciekawe, uderzenie pioruna w mężczyznę uznawano za błogosławieństwo, fakt, że jest sprawiedliwym mężem, kobieta zaś grzesznicą. Czyżby Perun nie lubił kobiet? Potwierdza to również fakt, że mogły one uczestniczyć w obrzędach ku czci Peruna wyłącznie jako widzowie. Uznawano go za naczelne bóstwo panteonu, a czwarty dzień tygodnia był jemu poświęcony.

Weles

Weles (Wołos) jest panem zaświatów, zwanych Nawią, opiekunem bydła i bogactwa, a także patronem magów, kupców i poetów. Jego symbolem jest wąż, kojarzony z odnową dzięki zrzucaniu skóry. Nawia w wyobrażeniach Słowian nie była ponurym Hadesem, lecz spokojną, zieloną krainą, gdzie Weles opiekował się duszami zmarłych, pełniąc rolę ich przewodnika.

Najważniejszym mitem panteonu jest odwieczna walka Peruna z Welesem. W opowieści Weles kradnie lub porywa to, co należy do Peruna: bydło, wodę, kobiety, skarby, i ukrywa łup w zaświatach, za górą lub pod drzewem. Perun rusza w pościg, ciskając w brata piorunami. Weles ukrywa się pod ziemią, w wodzie, w drzewie albo przybiera postać zwierzęcia. Cała ta walka objawia się ludziom jako gwałtowna burza. Mit kończy się częściowym zwycięstwem Peruna – Weles oddaje to, co zabrał, lecz przeżywa starcie, bo bez niego ze świata zniknęłyby śmierć, przemiana, magia i równowaga. W języku czeskim do dziś funkcjonuje zwrot „jít k Velesu” (iść do Welesa), który z czasem przekształcił się w przekleństwo „iść do diabła”.

Mokosz

Mokosz, zwana „Matką Wilgotną Ziemią”, jest boginią płodności, ziemi i wód, opiekunką kobiet, macierzyństwa, przędzenia i tkactwa. To jedyna bogini wymieniona z imienia w panteonie słowiańskim, najprawdopodobniej jako żona, matka lub siostra Peruna – uznawana za główne bóstwo żeńskie. Jej atrybuty to wrzeciono, kołowrotek i kłębek wełny – przedstawiano ją jako dorodną kobietę przędącą nić losu. Ślady jej kultu utrzymywały się bardzo długo: jeszcze w XVII wieku w dokumentach kościelnych pojawiały się pouczenia zakazujące kobietom „modlenia się do Mokoszy”. Dniem jej czczenia jest piątek.

Swaróg i jego synowie

Swaróg to bóg-kowal, władca nieba i ognia niebieskiego, ojciec Swarożyca (personifikacji ognia) i Dadźboga (słońca, dawcy dostatku). Thietmar wspomina Swarożyca jako pierwszego i szczególnie czczonego boga w Radogoszczy, pisząc, że „szczególnej doznaje czci u wszystkich pogan”. Atrybutami Swaroga były obfity wąs, róg zwierzęcy u pasa, biały koń i kogut, a jego świętym ptakiem był Raróg – płomiennooki sokół.

Świętowit

Świętowit jest naczelnym bóstwem Ranów, Słowian zamieszkujących wyspę Rugię w dzisiejszych Niemczech. Z czasem zyskał poparcie wśród wszystkich Słowian połabskich. Ośrodkiem jego kultu była Arkona. Świątynia była drewniana, bogato rzeźbiona, z jednym wejściem i wnętrzem oddzielonym zasłonami. W centrum stał monumentalny posąg-słup o czterech głowach osadzonych na czterech karkach, dwie zwrócone do przodu, dwie do tyłu, symbolizujące spoglądanie w cztery strony świata, z rogiem w prawej dłoni. Obok przechowywano siodło, wędzidło i wielki miecz. Jedyny kapłan mający dostęp do sanktuarium dysponował trzystuosobowym oddziałem konnym oraz należała mu się jedna trzecia łupów wojennych.

Wyrocznia z rogiem: raz w roku, po żniwach, kapłan sprawdzał poziom miodu lub wina pozostałego w rogu posągu. Obniżony poziom wróżył gorsze zbiory, pełny róg zapowiadał urodzaj. Następnie kapłan wylewał stary napój u stóp posągu i napełniał róg świeżym trunkiem.

Wyrocznia z białym koniem: przy świątyni trzymano poświęconego bogu białego konia, którego dosiadać mógł wyłącznie kapłan. Wierzono, że nocami sam Świętowit dosiada go, wyruszając do walki z wrogami. Przed każdą wyprawą wojenną ustawiano trzy rzędy skrzyżowanych włóczni, a kapłan przeprowadzał przez nie konia. Jeśli zwierzę przekraczało je, zaczynając od prawej nogi, wróżba była pomyślna. Jeśli od lewej, zapowiadała klęskę i skłaniała do rezygnacji z wyprawy.

Podczas dorocznego święta kapłan chował się za wielkim, niemal ludzkiej wielkości obrzędowym kołaczem, życząc, by w przyszłym roku był tak wielki, że nie dałoby się go zza niego dostrzec – to symboliczna prośba o obfitość plonów. Część badaczy, w tym Aleksander Gieysztor, uznaje Świętowita za połabską hipostazę Peruna, a nie za odrębne bóstwo. Kult w Arkonie przetrwał aż do około 1168 roku, gdy gród zdobyli duński król Waldemar I oraz biskup Absalon. Świątynię spalono, monumentalny posąg rozbito i wrzucono w ogień, a mieszkańców zmuszono do przyjęcia chrztu. Wydarzenie to uznaje się za symboliczny koniec zorganizowanej religii pogańskiej u Słowian zachodnich.

Rod i Rodzanice

Rod to bóg losu, przeznaczenia i dawca życia, opiekun całego rodu. Towarzyszyły mu Rodzanice, najczęściej dwie lub trzy boginie, które pojawiały się przy narodzinach dziecka, przynosząc kołowrotek z nawiniętą na niego „nicią żywota” i wyznaczając noworodkowi los. Przy narodzinach dziecka urządzano ucztę, podczas której dzielono się jadłem z Rodem i Rodzanicami.

Jaryło i Jarowit

Jaryło (u Słowian wschodnich) i Jarowit (u Słowian połabskich, czczony m.in. w Wołogoszczy) to bóg wiosny, płodności, miłości i wojennego zapału. Rdzeń jego imienia, „jary”, oznacza silny, namiętny, gniewny. Wyobrażano go jako złotowłosego młodzieńca w białych szatach, jadącego na białym koniu, z kłosami żyta w jednej ręce. Jarowit miał posiadać złotą tarczę, przechowywaną w jego świątyni.

Trzygłów, Rugiewit i Porewit

Trzygłów (Trygław) był czczony w Szczecinie, Wolinie i Brennie. W Szczecinie jego posąg miał oczy i usta zasłonięte złotą opaską, bo, jak tłumaczyli kronikarze, bóg „nie chciał patrzeć na ludzkie grzechy”. Kapłani wyjaśniali trzy głowy jego posągu jako władzę nad trzema światami: niebem, ziemią i podziemiem. Aleksander Gieysztor widział w nim wcielenie Welesa, a kult Trzygłowa opisał kronikarz Ebon w kontekście misji Ottona z Bambergu w latach dwudziestych XII wieku.

Rugiewit (Rujewit) był bogiem wojny czczonym przez Ranów w grodzie Charenza (Gardziec) na Rugii. Jego posąg, wykonany z dębu, miał siedem twarzy, siedem mieczy zawieszonych u pasa i ósmy trzymany w dłoni. Towarzyszyli mu Porewit i Porenut, których wizerunki znaleziono w tym samym grodzie.

Dadźbóg i Swarożyc

Dadźbóg jest uważany za boga szczęśliwego losu. Jego imię, złożone z „dać" i „bóg", wprost wskazuje na dawcę pomyślności i bogactwa, jego atrybutem miała być złota tarcza, odzwierciedlająca tarczę słoneczną. W „Słowie o wyprawie Igora" ruscy książęta nazywani są „wnukami Dażboga", co świadczy o jego wysokiej randze w mitologii władzy książęcej.

Często określa się go także imieniem Swarożyc, a różnice w nazewnictwie mogą wynikać z różnic regionalnych, choć badacze, jak Henryk Łowmiański, wciąż spierają się, czy to jedno bóstwo, czy dwa odrębne.

Mit stworzenia świata i człowieka

Na początku było jajo, a w nim bóg Świętowit. Gdy się wykluł, unosił się nad światem wypełnionym wodą i z własnego cienia stworzył dwóch synów: Peruna i Welesa. Bracia postanowili stworzyć ląd: Weles miał wynurzyć piasek z dna morza, lecz udawało mu się to dopiero wtedy, gdy wypowiadał zaklęcie „biorę cię w imię Peruna i swoje”. Gdy próbował pominąć brata w formule, piasek wypłukiwał mu się z rąk. Z wynurzonego piasku powstał ląd. Gdy bracia pokłócili się później o władzę nad światem, Świętowit sprawiedliwie go podzielił: Perun otrzymał niebo i ziemię, Weles Nawię, czyli podziemie. W wersji podkarpackiej obaj stwórcy występują pod postacią dwóch gołębi lub kaczek siedzących na dębie, a w niektórych wariantach miejsce Peruna zajmuje Swaróg.

Osobny mit opowiada o stworzeniu człowieka. Gdy Perun opuścił nad jeziorem swoją towarzyszkę Mokosz, z toni wynurzył się Weles. Zaczął lepić ze słomy i wilgotnej ziemi dziwne figury, a Mokosz zaczęła go naśladować. Gdy powrócił Perun i zastał na brzegu dwa kształty z posklejanej ziemią słomy, tchnął w nie życiodajną moc – figury ożyły. Ta ulepiona przez Welesa stała się mężczyzną, ta ulepiona przez Mokosz kobietą. Tak powstali pierwsi ludzie. W innym wariancie człowiek powstał ze snopa słomy, którym po kąpieli otarł się Perun (w niektórych przekazach Swaróg).

Duchy i demony w słowiańskich wierzeniach

Duchy lasu i kult drzew

Kult drzew, zwłaszcza dębów, wiązał się z wiarą, że duch lasu strzeże zwierzyny i decyduje o powodzeniu polowania. Opiekunem lasu w wierzeniach ludowych był Leszy (borowy, laskowiec), zdolny zwodzić wędrowców, którzy zapuścili się zbyt głęboko w las lub okazali mu brak szacunku. Ludzie składali mu ofiarę. Łowcy, by zadośćuczynić polowanie i uszczuplenie stada, a pasterze z nadzieją na przypilnowanie zwierząt, jeśli zagubią się w lesie.

Baba Jaga, rusałki, Południca

Baba Jaga pierwotnie była postacią o wysokiej randze – część przekazów widzi w niej dawną boginię, kapłankę lub wiedźmę-zielarkę, do której zwracano się w chorobie. Po chrystianizacji uległa degradacji do złej staruchy mieszkającej w chatce na kurzej łapce, porywającej i pożerającej dzieci. Motyw ten jest obecny w folklorze wszystkich Słowian, w wariantach ruskim, polskim i czeskim.

Rusałki to piękne, młode demony wodne i leśne, wabiące ofiary śpiewem, zdolne utopić lub załaskotać mężczyznę na śmierć.

Nad polami, w upalne południe, czyhała Południca, wyobrażana jako koszmarna kobieta w białych, porwanych szatach z wieńcem z kwiatów, atakująca pracujących w polu. W wodach czaiły się utopce (topielce), uznawane za jedne z najbardziej złowrogich demonów wodnych, a u Słowian południowych rolę odpowiednika rusałki pełniła wiła, żeński duch przyrody związany z lasami, wodami i górami.

Demony domowe

Domowik

Domowik (domowoj, domownik) mieszkał za piecem, pod progiem lub na strychu, wybierając najmniej widoczne kąty domu. Wierzono, że to duch dawnego gospodarza albo zmarłego przodka, dlatego traktowano go niemal jak członka rodziny: zostawiano mu wieczorem jedzenie przy piecu, a przy przeprowadzce proszono, by przeniósł się razem z domownikami do nowego domu. Wyobrażano go sobie jako niewysokiego, krępego staruszka z gęstą, siwą brodą, w znoszonych, gospodarskich szatach, choć równie chętnie przybierał postać kota, psa, węża lub szczura. Zaniedbany domowik potrafił dotkliwie się zemścić: tłukł naczynia, straszył domowników, bił dzieci, a w skrajnych przypadkach opuszczał gospodarstwo na dobre, zabierając ze sobą szczęście i dostatek. Polskim odpowiednikiem domowika było uboże (bożątko), również wywodziło się od duchów przodków.

Kikimora

Kikimorę, żeński i wyraźnie złośliwy odpowiednik domowika, znano przede wszystkim na terenach Rusi. Jej imię prawdopodobnie pochodzi od staroruskiego czasownika kykati – wyć, ponieważ wycie kołowrotka, na którym rzekomo przędła nocami, zwiastowało nieszczęście w domu. Opisywano ją jako „zmorę bez określonej twarzy”, a według części przekazów powstawała z duszy dziecka zmarłego przed chrztem lub poronionego płodu.

Kłobuk

Kłobuk to postać nieco odrębna, znana głównie z Warmii i Mazur, gdzie splotły się wpływy słowiańskie i bałtyckie. Najczęściej ukazywał się jako czarna, zmokła kura lub kogut, rzadziej jako kaczka, sroka, wrona czy kot. Był duchem ambiwalentnym: dobrze traktowany przynosił gospodarzowi bogactwo, bo miał zwyczaj znosić do domu cudze dobro, dosłownie pomagając w kradzieży. Wymagał jednak konkretnej opieki – ciepłego kąta na strychu, najlepiej beczki z pierzem i ulubionego przysmaku, jajecznicy ze skwarkami. Sposoby na zdobycie własnego kłobuka bywały mroczne: jeden z przekazów mówi o zakopaniu pod progiem domu martwo urodzonego dziecka, które po latach miało zażądać chrztu, a wypowiedziane wtedy słowa „będziesz kłobukiem” wiązały jego ducha z gospodarstwem na zawsze.

Święta słowiańskie

Noc Kupały

Noc Kupały (sobótka, kupalnocka, palinocka) to święto przesilenia letniego, przypadające około 21–22 czerwca, choć obrzędy odprawiano w noc z 23 na 24 czerwca. Wierzono, że najkrótsza noc roku otwiera granice między światami.

Do rytuałów należały:

• Rozpalanie świętego ognia, niekiedy przy użyciu starego drewnianego koła owiniętego smolną słomą i rozgrzewanego przez obracanie na palu.

• Skoki przez ogień, pojedynczo lub w parach, mające oczyszczać, chronić przed chorobą i urokiem oraz zapewniać płodność – para, która przeskoczyła razem, nie dotykając płomieni, mogła liczyć na szczęśliwe małżeństwo.

• Rytualna, pierwsza dozwolona w sezonie kąpiel, bo wcześniej obowiązywało tabu związane z groźbą rusałek.

• Puszczanie wianków na wodę przez niezamężne dziewczęta, a chłopak, który wyłowił wianek wybranki, mógł liczyć na związek.

• Poszukiwanie kwiatu paproci, zwanego „perunowym”, który według legendy zakwita tylko tej jednej nocy o północy i daje szczęście, bogactwo, zdolność rozumienia mowy zwierząt i niewidzialność.

Chrześcijaństwo nie wykorzeniło tego święta, a jedynie zmieniło jego datę i nazwę na wigilię świętego Jana (noc świętojańska). Tradycja przetrwała szczególnie wyraźnie u Serbów i Bułgarów.

Szczodre Gody

Szczodre Gody (Godne Święta) rozpoczynały się w wieczór poprzedzający przesilenie zimowe i trwały kilkanaście dni, sięgając nawet do święta Trzech Króli. Poprzedzał je Szczodry Wieczór, odpowiednik dzisiejszej Wigilii. Do rytuałów należały:

• Łamanie i dzielenie się obrzędowym chlebem, poprzednikiem dzisiejszego opłatka

• Kładzenie siana lub słomy pod obrusem.

• Uczta dla dusz przodków, dla których pozostawiano jadło i palono ogniska na cmentarzach.

• Kolędowanie z gwiazdą i turoniem.

• Rozdawanie dzieciom i kolędnikom „szczodraków”, drobnych, miodowych ciastek w kształcie zwierząt lub ludzików.

Pierwowzorem dzisiejszej choinki nie był zdobiony świerk, lecz diduch – pierwszy skoszony podczas żniw snop zboża, przyozdabiany suszonymi owocami i orzechami, przechowywany aż do wiosny, skąd pochodziło ziarno na pierwszy wysiew. W południowej Polsce jego rolę pełniła podłaźniczka, czubek jodły, świerku lub sosny zawieszany pod sufitem i ozdabiany tak samo jak diduch. Obie te formy symbolizowały nie tylko urodzaj, ale i duchy przodków zapraszane na wspólną wieczerzę – zwyczaj ubierania choinki w obecnej formie przywędrował do Polski dopiero z Niemiec.

Świąteczny łańcuch, podobnie jak noszony na co dzień pas, miał chronić przed złem: musiał tworzyć zamknięty krąg, tak jak zwinięty pas kładziony na noc na wierzchu ubrań miał chronić przed nocną zmorą. Wiązano z nim też magię płodności: łańcuchem plecionym ze słomy wyściełającej stół, po wieczerzy wigilijnej obwiązywano drzewka owocowe, licząc na obfite plony w nadchodzącym roku, czasem robiąc to nago lub w bieliźnie.

Osobnym zwyczajem było zapraszanie na wieczerzę wilka, a czasem innych drapieżników, poprzez symboliczne wołanie ich do wspólnego biesiadowania, a w niektórych regionach składano im ofiary z zabitych zwierząt, by zabezpieczyć trzody przed napaściami w nadchodzącym roku.

Wróżby na Szczodre Gody

Szczodry Wieczór był też czasem wróżb na cały nadchodzący rok. Najpopularniejszą z nich było losowanie źdźbeł siana lub słomy spod obrusa: im dłuższe i ładniejsze źdźbło ktoś wyciągnął, tym lepszy miał być dla niego następny rok, a zielone źdźbło zapowiadało rychły ożenek, suche zaś staropanieństwo lub kawalerstwo. Według niektórych przekazów zwyczaj kładzenia siana pod obrusem miał też uspokoić demona Siemę, opiekującego się rodziną lub Rgieła, bóstwo zboża i pól.

Dziady

Dziady to przedchrześcijański kult przodków, obchodzony kilka razy w roku, głównie na przełomie października i listopada, choć obrzędy odprawiano też wiosną. Celem było ugoszczenie i zjednanie dusz zmarłych: karmiono je kaszą, miodem i jajkami, częstowano napitkiem, palono ogień, by wskazać duszom drogę i je ogrzać. Rolę mediatorów z zaświatami pełnili wędrowni żebracy, zwani „dziadami”, od których obrzęd wziął swoją nazwę. Obowiązywały zakazy, na przykład wylewania wody czy gwałtownych ruchów, by nie skrzywdzić obecnych wśród żywych dusz.

Obrzęd ten unieśmiertelnił Adam Mickiewicz w dramacie „Dziady”, którego druga część opisuje ludowy rytuał w formie zbliżonej do relacji etnograficznych z Litwy i Białorusi.

Jare gody – marzanna i śmigus dyngus

Z początkiem nadchodzącej wiosny wykonywano rytualne „wygnanie” zimy. W wierzeniach słowiańskich zimę i śmierć uosabiała wielka bogini Marzanna, a Mora (Zmora) bywa uznawana za jedno z jej imion lub pokrewny jej mniejszy aspekt. Obrzęd miał sprawić, by odeszła i ustąpiła miejsca wiośnie. Rytuał zaczynał się od ubrania słomianej kukły, którą owijano białym płótnem i zdobiono wstążkami. Tuż po tym obnoszono ją po wsi, a następnie topiono w rzece lub stawie, albo palono. Pierwotnie obrzęd odprawiano w czwartą niedzielę Wielkiego Postu, zwaną Laetare, dziś najczęściej 21 marca, w pierwszy dzień wiosny. Przesądy zabraniały dotykać utopionej kukły, oglądać się za siebie w drodze powrotnej i potykać się na tej drodze. Kościół próbował zastąpić ten obrzęd zrzucaniem z wieży kościelnej kukły Judasza.

Z Jarymi godami wiążą się także dwa obrządki znane nam współcześnie jako element obchodzenia Wielkanocy. Śmigus dyngus – zwyczaj oblewania się wodą. Uznano, że osobie oblanej chmury sprowadzą dużo deszczu na pola – im bardziej mokra osoba, tym bardziej nawodniona ziemia. W niektórych miejscach zamiast znanego nam oblewania, smagano się brzozowymi witkami, co miało zapewnić zdrowie i powodzenie na cały rok, a także przegonić złe duchy.

Drugą tradycją jest malowanie jajek i obdarowywanie nimi bliskich. Jajka były symbolem sił życiowych, nowego życia i witalności. Różne kolory oznaczały różne intencje np. płodność, dostatek, szczęście.

Na koniec obchodów Jarych świąt resztki jedzenia z biesiad zakopywano przy polach, by ziemia mogła się nasycić i była urodzajna.

Postrzyżyny

Postrzyżyny to rytualne obcięcie włosów chłopcu w wieku około 7–10 lat, połączone z nadaniem imienia i przeniesieniem opieki spod matki pod ojca, co oznaczało wejście w świat męskich powinności. Kapłan słowiański, żerca lub obecny patriarcha ogłaszał okolicznościowe przemówienie i nadawał chłopcu imię. Obrzęd wieńczyła obfita uczta i ofiarowanie ściętych włosów bóstwom i duchom opiekuńczym. Miało to na celu zapewnienie dziecku szczęście i powodzenie w życiu.

Słowiańskie obrzędy weselne i pogrzebowe

Wesele (swaćba)

Dawne słowiańskie wesele było wielodniową ucztą, a jego obrzędy, nie ślub kościelny, czyniły z pary małżonków w oczach społeczności. Kluczową rolę odgrywał swat (dziewosłąb), który przedstawiał obu rodzinom propozycję małżeńską i doprowadzał do zgody – małżeństwa zawierano zwykle z woli starszych, nie z wyboru narzeczonych. Po zmówinach (zaręczynach pod nadzorem swata) następowało właściwe wesele, rozpoczynające się o zmroku: przysięgę odbierał swat lub żerca (kapłan) w świętym gaju lub przy podobiznach bogów, a dłonie młodych symbolicznie związywano węzłem.

Podczas rozplecin druhny rozplatały warkocz panny młodej, śpiewając melancholijne pieśni pożegnania panieństwa, niekiedy specjalnie utrudniając zadanie wstążkami i szpilkami wplecionymi we włosy. O północy następowały oczepiny: zdejmowano pannie młodej wianek i nakładano czepiec lub chustę, symbolicznie przenosząc ją ze stanu panieńskiego w zamężny – odtąd nie mogła pokazywać się publicznie bez nakrycia głowy. Nad poprawnością wszystkich obrzędów czuwał starosta weselny, który tańczył też pierwszy taniec, nie para młoda. Rodzice witali młodych chlebem, solą i wódką, a na stole gościł obrzędowy kołacz (korowaj), pieczony z towarzyszeniem rytualnych śpiewów i dzielony między gości.

Pogrzeb

W dobie przedchrześcijańskiej dominowało ciałopalenie, praktyka rozpowszechniona już od czasów kultury łużyckiej i kultur pól popielnicowych. Prochy składano w popielnicach pod nasypami kurhanów, a archeolodzy wyróżniają groby popielnicowe, jamowe i stosowe. Z czasem, zwłaszcza pod wpływem chrystianizacji, upowszechnił się pochówek szkieletowy – jego najwcześniejsze ślady na terenach ruskich pochodzą z II wieku, z okolic Kijowa.

Zmarłego ubierano w odświętne szaty i biżuterię, wyposażano w przedmioty codziennego użytku, a mężczyzn dodatkowo w broń. Po śmierci odprawiano „pustą noc” – całonocne czuwanie przy zwłokach z udziałem płaczek, śpiewających pieśni żałobne. Prokopiusz z Cezarei odnotował w VI wieku obyczaj samobójczej śmierci wdów po mężach. Kobiety, by pokazać oddanie swoim ukochanym, kładły się przy ciele zmarłego i były palone razem z nim. Pogrzeb kończyła tryzna, czyli uczta pogrzebowa połączona z igrzyskami – gonitwami, zapasami, tańcami i zabawami w maskach – która integrowała wspólnotę i pomagała wyłonić nowego zwierzchnika rodu.

Wierzono w dwoistość duszy: część pochodząca od Peruna trafiała do Wyraju, niebiańskiej krainy, a część od Welesa do podziemia, czyli Nawii. Kult przodków kontynuowano jako Dziady, a po chrystianizacji jako Zaduszki.

Chrześcijańska podmiana bóstw (interpretatio christiana)

Kościół nie zawsze wykorzeniał kult pogański siłą – często „przykrywał” go kultem świętych o zbliżonych funkcjach lub datach świąt, w mechanizmie zwanym interpretatio christiana:

Perun stał się świętym Eliaszem, prorokiem panującym nad piorunami i deszczem, jadącym ognistym wozem, a częściowo też świętym Jerzym, wojownikiem zwycięsko walczącym ze smokiem

Weles rozdzielił się na dwie postacie: patronem bydła został święty Błażej (Włas) – z powodu podobieństwa imion rolnicy modlili się do niego podczas padania bydła, obiecując w zamian ofiarę z bydła. Funkcję pana zaświatów i przewodnika dusz, dysponującego „kluczami do raju”, przejął święty Mikołaj, patron kupców; mroczny, zdemonizowany aspekt Welesa utożsamiono wprost z diabłem

Mokosz przeszła w kult Matki Boskiej oraz świętej Paraskewy, zwanej Piątką, i świętej Anastazji – w folklorze wschodnim „Piątkowa” lub „Mokra” pilnowała, by kądziel nie leżała porzucona w piątek

Marzanna i Jaryło przetrwali jako obrzędy ludowe (topienie Marzanny, wiosenne obrzędy ku czci Jaryły), stopniowo tracąc sakralny charakter

Sam motyw walki Peruna z Welesem przekształcił się w ludowych wyobrażeniach w walkę Boga (lub świętych Eliasza i Jerzego) z szatanem, a w baśniach w walkę bohatera ze smokiem lub wężem.

Co przetrwało z wierzeń słowiańskich do dziś?

Dodatkowe, puste nakrycie na stole wigilijnym – dziś tłumaczone jako miejsce dla niespodziewanego wędrowca, pierwotnie przeznaczone dla duszy zmarłego przodka, czyli relikt Dziadów.

Malowanie pisanek – jajko jako przedchrześcijański symbol życia, odrodzenia i słońca.

Powitanie chlebem i solą, oczepiny oraz przenoszenie panny młodej przez próg – żywe elementy współczesnych polskich wesel o rodowodzie sięgającym swaćby.

Postrzyżyny – echo dawnego obrzędu przejścia widoczne we współczesnym wojsku (rytualne „chrzty” żołnierskie) i w prawosławiu (obrzęd postrzyżyn zakonnych).

Topienie Marzanny i Noc Świętojańska – żywe zwyczaje ludowe, jak Wianki nad Wisłą w Krakowie i Warszawie.

Ślady w języku i toponimii – nazwy miejscowości typu Piorunowo oraz zwroty i przekleństwa wywodzące się z dawnych wierzeń, na przykład „Do licha!” lub „Niech cię piorun strzeli!”.

Kraje słowianskie - podsumowanie

Wierzenia Słowian, mimo że nie są tak dobrze spisane jak mitologia grecka czy nordycka, są niezwykle ciekawe. Słowianie mieli własnych bogów, których czcili pod gołym niebem, własne mity o stworzeniu świata i człowieka oraz obrzędy przekazywane przez pokolenia wyłącznie ustnie. To właśnie brak spisanych ksiąg z historiami sprawia, że wciąż odkrywamy tę religię na nowo, składając ją z kronik, archeologii i ludowych zwyczajów, które przetrwały do dziś, mimo, że teraz są inaczej nazwane.