Onseny – czym są japońskie łaźnie?

Czym jest onsen?

Onsen (dosłownie „gorąca woda”) to naturalne gorące źródło i łaźnia, która korzysta z jego wody. Nie chodzi o podgrzany basen: woda wypływa spod ziemi, ogrzana przez wulkaniczne wnętrze archipelagu. Japonia ma 111 aktywnych wulkanów, więc gorących źródeł jest tu więcej niż gdziekolwiek indziej na świecie.

Nazwa jest chroniona prawem. Ustawa o gorących źródłach z 1948 roku uznaje za onsen wodę, która przy ujęciu ma co najmniej 25°C albo zawiera w określonym stężeniu jedną z 19 substancji mineralnych, na przykład żelazo, siarkę czy radon. Dzięki temu onsenem bywa także woda chłodna, ale bogata w minerały.

W całym kraju działa ponad 2800 miejscowości onsenowych i blisko 28 tysięcy źródeł. Rozpoznasz je po znaku trzech falujących smug pary nad owalem wody. Od 2017 roku obiekty mogą obok niego używać piktogramu z postacią w wannie, bo w ankiecie część obcokrajowców brała tradycyjny symbol za oznaczenie gorącego dania.

Historia onsenów w Japonii

Japończycy kąpią się w gorących źródłach od ponad 1300 lat. Już w 631 roku, jak podaje kronika Nihon shoki, cesarz Jomei spędził 86 dni przy gorących źródłach Arimy. Za trzy najstarsze źródła kraju tradycyjnie uchodzą Dōgo na wyspie Sikoku, Arima koło Kobe i Shirahama na półwyspie Kii.

Wokół źródeł narosły legendy. W Kinosaki wodę miał wydobyć modlitwą buddyjski mnich w 720 roku, a w Gero źródło w korycie rzeki wskazała podobno biała czapla. W okresie Edo rozkwitła tradycja tōji, czyli wielodniowych pobytów leczniczych. Z tamtych czasów pochodzi też tytuł trzech najsłynniejszych źródeł Japonii, który do dziś noszą Kusatsu, Gero i Arima.

Dōgo Onsen Honkan w Matsuyamie to drewniany budynek z 1894 roku, który jako pierwsza czynna łaźnia w Japonii trafił na listę ważnych dóbr kultury. Po pięciu latach renowacji, od lipca 2024 roku znów przyjmuje gości w całości.

Onsen a sento: jaka jest różnica?

Różnica tkwi w rodzaju wody. Onsen korzysta z naturalnego gorącego źródła, a sentō, czyli osiedlowa łaźnia publiczna, z podgrzewanej wody wodociągowej. Zasady kąpieli są w obu miejscach takie same, ale atmosfera zupełnie inna.

Sentō to kawałek miejskiej Japonii, który powoli znika. W 1968 roku działało ich niemal 18 tysięcy, dziś jest ich około 2700. Jeśli trafisz na takie miejsce w Tokio czy Osace, warto zajrzeć choćby na pół godziny.

Jak wyglądają zasady mycia przed wejściem do onsenu?

Do wspólnego basenu wchodzi się całkowicie czystym, bo w onsenie się nie myje, tylko odpoczywa. Mycie odbywa się wcześniej, w części zwanej araiba, przy rzędzie kranów z niskimi stołkami i drewnianymi lub plastikowymi miskami.

1. W szatni zostaw ubranie w koszu lub szafce i weź ze sobą tylko mały ręcznik.
2. Usiądź na stołku przy kranie i dokładnie umyj całe ciało oraz włosy. W ryokanach i większości łaźni mydło i szampon zwykle są zapewnione, ale można też przynieść własne. W mniejszych łaźniach warto je mieć ze sobą.
3. Spłucz całą pianę i posprzątaj po sobie stanowisko, opłukując stołek i miskę.
4. Przed wejściem do basenu polej się wodą z onsenu (kakeyu), zaczynając od dłoni i stóp. Japońskie Ministerstwo Środowiska zaleca to, żeby ciało przyzwyczaiło się do temperatury.
5. Długie włosy zepnij nad karkiem, a ręcznik połóż na głowie lub na brzegu basenu. Nie zanurza się go w wodzie.

Zasady zachowania w onsenie

W onsenie obowiązuje jedna główna zasada: nie przeszkadzać innym w odpoczynku. Większość pozostałych reguł z niej wynika.

• Kąpiel nago. Kostiumy kąpielowe są w łaźniach publicznych niemile widziane. Wyjątkiem bywają mieszane baseny, na przykład w Takaragawa Onsen, gdzie obowiązkowo zakłada się specjalny strój.

• Podział na płcie. Wejścia oznaczone są znakami 男 (mężczyźni) i 女 (kobiety), często wypisanymi na noren, czyli rozciętych materiałowych zasłonach zawieszonych w drzwiach.

• Spokój. Rozmawia się półgłosem, nie pływa i nie zanurza głowy.

• Bez telefonu. Zdjęcia w łaźni są zakazane, bo wokół są inni kąpiący się.

• Powoli z wodą. Wychodź z basenu spokojnie, żeby nie zakręciło Ci się w głowie, i rób przerwy na szklankę wody.

• Suchy powrót. Przed wejściem do szatni wytrzyj się małym ręcznikiem, żeby nie zostawiać kałuży.

Nagość bywa dla przyjezdnych największą barierą, ale w praktyce nikt na nikogo nie patrzy. Po kilku minutach w gorącej wodzie znika też skrępowanie.

Dlaczego tatuaże są zakazane w onsenach?

Zakaz wynika ze skojarzeń, a nie z prawa. W Japonii rozbudowane tatuaże irezumi przez dziesięciolecia kojarzyły się z członkami yakuzy, więc wiele łaźni zamknęło drzwi przed wszystkimi wytatuowanymi gośćmi, żeby nie niepokoić rodzin z dziećmi.

W ankiecie Japońskiej Agencji Turystyki z 2015 roku ponad połowa hoteli i ryokanów deklarowała odmowę wstępu osobom z tatuażem. Agencja uznała jednak, że turyści z zagranicy noszą tatuaże z powodów modowych, religijnych czy kulturowych, i w 2016 roku zaapelowała do branży o elastyczne podejście. Ostateczna decyzja wciąż należy do każdego obiektu, dlatego regulamin warto sprawdzić przed przyjazdem.

Gdzie wejść do onsenu z tatuażem?

Tatuaż nie musi oznaczać rezygnacji z onsenu. Japońska Agencja Turystyki sama podsuwa obiektom kilka rozwiązań, z których korzystają też goście.

• Prywatna łaźnia (kashikiri-buro). Wiele ryokanów wynajmuje ją na określony czas jednej osobie, parze lub rodzinie. Nikt obcy nie wchodzi, więc tatuaż przestaje mieć znaczenie.

• Pokój z własnym rotenburo. Część ryokanów ma pokoje z prywatnym basenem na tarasie, zasilanym wodą ze źródła. To droższa opcja, ale daje pełną swobodę o każdej porze.

• Naklejka maskująca. Niewielki tatuaż, mniej więcej wielkości dłoni, często wystarczy zakryć cielistym plastrem dostępnym w sklepach lub w recepcji.

• Obiekty tattoo-friendly. Część łaźni otwarcie akceptuje tatuaże. Listy publikują portale turystyczne, ale zasady się zmieniają, więc przed wizytą najlepiej napisać do obiektu.

Najprostszy sposób to zapytać przy rezerwacji. Japońskie ryokany zwykle odpowiadają szybko i konkretnie.

Lecznicze właściwości wody w onsenach

Każde źródło ma inny skład, więc kąpiel w Kusatsu w niczym nie przypomina kąpieli w Arimie. Japońskie Ministerstwo Środowiska wyróżnia 10 typów wody leczniczej i dla każdego publikuje wskazania.

• Woda kwaśna, jak w Kusatsu (pH około 2), lekko szczypie i pachnie siarką. Zalecana przy niektórych chorobach skóry.

• Woda żelazista, jak „złote źródło” kinsen w Arimie, na powietrzu brązowieje od utleniającego się żelaza. Mocno rozgrzewa i według wytycznych pomaga przy marznięciu i problemach z krążeniem.

• Woda siarkowa zostawia charakterystyczny zapach na długo po kąpieli i bywa polecana przy wypryskach.

• Woda chlorkowa, często słona, dobrze rozgrzewa i według wytycznych pomaga przy marznięciu.

• Woda prosta jest łagodna, bezbarwna i bezwonna. Wskazuje się ją przy bezsenności i napięciu nerwowym.

Ministerstwo uczciwie zaznacza, że efekt kąpieli to suma kilku czynników: ciepła, minerałów, zmiany otoczenia i spokojnego rytmu dnia. Onsen łagodzi dolegliwości i świetnie regeneruje, ale nie zastępuje leczenia.

Warto rozglądać się za napisem gensen kakenagashi. Oznacza on, że woda płynie prosto ze źródła i nie krąży w obiegu przez filtry. Każdy obiekt musi zresztą informować na tablicy, czy wodę rozcieńcza, podgrzewa lub dezynfekuje.

Rodzaje onsenów i gdzie ich szukać

Onsen może być krytą łaźnią w centrum miasta, kamiennym basenem nad rzeką albo prywatną wanną z cedru na tarasie pokoju. Wybór zależy od tego, czego szukasz: widoku, atmosfery dawnej Japonii czy kompletnej prywatności.

Rotenburo – onsen na świeżym powietrzu

Rotenburo to basen pod gołym niebem i dla wielu osób kwintesencja onsenu. Najpiękniejsze bywa zimą, gdy głowa marznie w padającym śniegu, a reszta ciała zanurzona jest w gorącej wodzie. Jesienią ten sam basen otaczają czerwone klony.

Jedno z największych rotenburo w kraju ma Takaragawa Onsen w prefekturze Gunma: cztery baseny nad brzegiem górskiej rzeki, o łącznej powierzchni 470 mat tatami. W Parku Małp Jigokudani (Jigokudani Yaen-kōen) w prefekturze Nagano z gorącej wody korzystają z kolei makaki japońskie. Kąpią się w osobnym basenie zimą, gdy temperatura spada poniżej -10°C, a widok parujących małpich pyszczków przyciąga fotografów z całego świata.

Onsen w ryokanie czy łaźnia publiczna?

Nocleg w ryokanie, tradycyjnym japońskim zajeździe, to najwygodniejszy sposób na pierwsze doświadczenie w onsenie. Łaźnie są w budynku, czynne od wczesnego rana do późnego wieczora, a po kąpieli wraca się do pokoju w bawełnianej yukacie wypożyczonej na miejscu.

Łaźnie publiczne w miejscowościach onsenowych dają z kolei radość spacerowania od jednego źródła do drugiego. W Kinosaki goście ryokanów dostają bezpłatną przepustkę do siedmiu tradycyjnych łaźni, a wieczorem uliczki wzdłuż kanału wypełniają się ludźmi w yukatach i drewnianych sandałach geta. W Kurokawa kupuje się drewnianą tabliczkę nyūtō tegata, która otwiera wstęp do trzech rotenburo w różnych ryokanach.

Popularne miejscowości onsenowe w Japonii

Na pierwszą podróż dobrze sprawdza się Hakone, łatwo dostępne z Tokio albo Arima, którą można odwiedzić w ramach wycieczki z Osaki lub Kioto. Kto ma więcej czasu, niech pojedzie do Kusatsu lub Ginzanu: tam onsen jest sercem całej miejscowości.

Kiedy uważać z kąpielą w onsenie?

Gorąca woda to obciążenie dla krążenia, więc kilka prostych zasad pozwala cieszyć się nią bez ryzyka. Poniższe odpowiedzi opierają się na wytycznych japońskiego Ministerstwa Środowiska.

Czy w ciąży można korzystać z onsenu?

Tak. W 2014 roku ministerstwo usunęło ciążę z listy przeciwwskazań, bo nie znalazło naukowych podstaw dla tego zapisu. Obowiązują zwykłe środki ostrożności: krótsze kąpiele, uwaga na śliską posadzkę i picie wody. W razie wątpliwości warto zapytać lekarza prowadzącego.

Ile czasu można spędzić w onsenie?

Na początek 3-10 minut, a po przyzwyczajeniu 15-20 minut. Lepiej wejść kilka razy na krótko niż raz na długo, a przed kąpielą i po niej wypić szklankę wody. Po kąpieli najlepiej odpocząć około pół godziny.

Czy można pić alkohol przed kąpielą w onsenie?

Nie. Wytyczne wprost odradzają kąpiel po alkoholu, a w stanie nietrzeźwości szczególnie. Z tego samego powodu nie wchodzi się do wody tuż po obfitym posiłku. Sake do kolacji w ryokanie najlepiej wypić po wieczornej kąpieli, a nie przed nią.

Oseny – podsumowanie

Pierwsza wizyta w onsenie zwykle budzi więcej obaw niż sama kąpiel. Nagość, japońskie napisy, kolejność mycia: wszystko to przestaje mieć znaczenie po kilku minutach w gorącej wodzie. Zostaje spokój, którego trudno szukać gdzie indziej w podróży po Japonii. Jeśli planujesz wyjazd, zarezerwuj choć jedną noc w miejscowości onsenowej. Wieczór w łaźni może okazać się tym, co zapamiętasz najlepiej.