Shaolin - mnisi i świątynie

Chociaż większość ludzi kojarzy Shaolin z filmami akcji i pokazami sztuk walki, to w rzeczywistości za czerwonymi murami kryje się ponad 1500 lat historii, filozofii buddyzmu Chan, niezliczonych legend i azjatyckiej architektury.

Shaolin - historia buddyjskiej świątyni 

Wszystko zaczęło się w 495 r n.e., kiedy to Cesarz Xiaowen z dynastii Północnej Wei wydał polecenie zbudowania klasztoru u podnóża góry Shaoshi w paśmie Songshan. Zależało mu na tym, by stworzyć siedzibę dla indyjskiego mistrza Batuo (zwanego też jako Buddhabhadra), który przybył do Chin nauczać buddyzmu. Nazwę Shaolin tłumaczy się dosłownie jako „Klasztor Młodego Lasu”, która to pochodzi od miejsca Shaoshi i słowa lin oznaczającego las.

Trzy dekady później, około 527 roku, u bram klasztoru pojawił się kolejny wędrowiec z Indii. Był to Bodhidharma – mnich, któremu przypisuje się sprowadzenie do Chin tradycji Chan – jednego z nurtów buddyzmu, który zakłada, że bezpośrednia praktyka i cicha medytacja jest najlepszą drogą do osiągnięcia oświecenia zamiast wielogodzinnego studiowania ksiąg. W Japonii to podejście znane jest jako Zen.

Przez kolejne wieki klasztor zyskiwał na chwale i prestiżu. Niezwykłe wydarzenie nastąpiło w 621 roku, kiedy to trzynastu wojowników-mnichów pomogło przyszłemu cesarzowi Li Shimin pokonać zbuntowanego księcia Wang Shichonga. Cesarz Tang Taizong (imię nadane po objęciu tronu) w 626 roku wysłał oficjalny list wdzięczności. Legenda głosi, że nadał mnichom przywilej spożywania mięsa i wina oraz ofiarował dodatkowe ziemie.

Historia Shaolin to jednak nie tylko chwała. Klasztor był wielokrotnie niszczony. W 845 roku cesarz Wuzong wydał edykt prześladujący buddyzm – tysiące świątyń w Chinach zostało spalonych lub zamkniętych. W 1641 roku wojska buntownika Li Zichenga podłożyły ogień w klasztorze. W 1928 roku oddziały wojska pod dowództwem generała Shi Yousan celowo wywołały pożar – spłonęła wówczas bezcenna biblioteka z unikalnymi tekstami sutr. Ostatecznie, w epoce Mao, klasztor został zamknięty całkowicie, a mnisi rozproszeni.

Odrodzenie przyszło niespodziewanie – z ekranu kinowego. Hongkoński film Mnich Shaolin z 1982 roku wywołał fascynację kung fu na całym świecie i zbiegał się w czasie z ponownym otwarciem klasztoru – choć bezpośredni związek między filmem a decyzją władz nie jest w źródłach jednoznacznie udokumentowany.

W 2010 roku klasztor wraz z całym pasmem Songshan został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Klasztor Shaolin - gdzie się znajduje?

Klasztor Shaolin leży w prowincji Henan w środkowych Chinach, u podnóża góry Shaohi – jednego ze szczytów pasma Songshan. Songshan to jedna z pięciu świętych gór taoizmu, a jej najwyższy punkt wznosi się na wysokość 1512 m n.p.m. Górski krajobraz i leśne zbocza jako naturalne bariery chroniły klasztor przed światem.

Najbliższe większe miasto to Dengfeng, oddalone o kilka kilometrów. Od stolicy prowincji, Zhengzhou, dzieli klasztor około 80 km, a od Luoyangu – 75 km. To czyni go łatwo dostępnym dla turystów podróżujących szybkimi kolejami, które gwarantują dojazd z Pekinu w około 3–4 godziny, a z Szanghaju w 5–6 godzin.

Kompleks klasztorny obejmuje kilkadziesiąt budynków rozmieszczonych wzdłuż osi północ–południe, zgodnie z klasycznym chińskim kanonem architektonicznym.

Historia sztuk walki w Shaolin

Skąd wzięło się kung fu Shaolin? Legendy mówią, że wszystko zaczęło się od Bodhidharmy. Kiedy przybył do klasztoru, i odkrył, że mnisi są słabi fizycznie i nie potrafią skupić się na medytacji. Miał wtedy wprowadzić codzienną gimnastykę opierającą się na indyjskiej jodze oraz indyjskim tańcu wojennym. Przygotował zestaw ćwiczeń znany jako Yi Jin Jing – Transformacji Ciała.

Historia sztuk walki w klasztorze Shaolin dzieli się na trzy okresy. Pierwszy, z początków dynastii Tang (ok. VII w.), dotyczy epizodycznego udziału mnichów w walkach zbrojnych – brak jednak dowodów na to, że sztuki walki były wówczas w klasztorze systematycznie uprawiane. Prawdziwy rozkwit militarnej roli Shaolin nastąpił w okresie dynastii Ming (XVI–XVII w.): mnisi tworzyli milicję, walczyli m.in. z japońskimi piratami, a ich umiejętności – szczególnie walka kijem – były chwalone przez dowódców cesarskich i opisywane w podręcznikach wojskowych. Oceny współczesnych mistrzów były jednak niejednoznaczne: jedni uznawali techniki shaolińskie za wzorcowe, inni wyrażali się o nich krytycznie. Trzeci okres, od XVIII wieku, to już głównie kształtowanie się legendy Shaolin – daleko wykraczającej poza historyczne fakty.

Dziś wokół klasztoru działa kilkadziesiąt szkół kung fu, w których ćwiczy dziesiątki tysięcy uczniów. Sama Akademia Tagou Martial Arts School jest uznawana za jedną z największych szkół sztuk walki na świecie. Klasztor oficjalnie licencjonuje szkoły Shaolin również za granicą: w Londynie, Nowym Jorku, Berlinie i kilkudziesięciu innych miastach.

Legendy związane z Shaolin

Każde wielkie miejsce ma swoje legendy, ale Shaolin ma ich wyjątkowo dużo i są one wyjątkowo barwne.

Dziewięć lat twarzą do skały

Kiedy Bodhidharma po raz pierwszy zjawił się pod murami klasztoru, opat odmówił mu gościny. Nie przyjął jego nauk, nie uznał go za godnego mistrza. Bodhidharma odszedł w milczeniu do pobliskiej jaskini w skale Wuru i usiadł twarzą do kamiennej ściany. Siedział tak dziewięć lat. Gdy wstał, zarys jego sylwetki był rzekomo wypalony w skale. Dziś jaskinia ta – Damo Dong – jest dostępna dla turystów, około 2 km od klasztoru, na stoków góry.

Herbata z powiek

Legenda mówi, że po siedmiu latach medytacji Bodhidharma zapadł w sen, co go rozwścieczyło. Oderwał własne powieki i rzucił je na ziemię. Na miejscu, gdzie upadły, wyrosły pierwsze krzewy herbaty – rośliny, która od tej chwili miała pobudzać umysł i nie niszczyć spokoju. Ta historia tłumaczy głęboki związek między ceremonią herbaty a tradycją zen.

Trzynastu bojowników.

To opowieść, która naprawdę miała miejsce. W 621 roku trzynastu mnichów z Shaolin odpowiedziało na prośbę o pomoc w czasie walki o tron dynastii Tang. Ich udział potwierdzony jest kamienną stelą (płytą) z 728 roku – wymienia ona dwa wojenne czyny mnichów: obronę klasztoru ok. 610 r. i bitwę z 621 r. Stela stoi do dziś. Warto przy tym zaznaczyć, że inskrypcja nie wspomina ani słowem o technikach walki ani o regularnym treningu militarnym – te wątki pojawiły się w piśmiennictwie dopiero kilka wieków później.

Mnisi Shaolin - czy można zostać mnichem?

W klasztorze żyje na stałe niewielka grupa mnichów (około 60-100). To mała społeczność jak na tak słynne miejsce, a jednak to ona stanowi jego najżywsze serce.

Dzień mnicha zazwyczaj zaczyna się o 4:00 lub 5:00 rano: modlitwy, ćwiczenia, recytacja sutr, praca, posiłek, medytacja – i tak w kółko, z niezachwianą regularnością. Dieta jest ściśle wegetariańska, co w klasztorze buddyjskim jest regułą, a głowy są ogolone w dniu ordynacji.

Czy obcokrajowiec może zostać mnichem Shaolin? Technicznie – tak, w praktyce droga jest długa i bardzo wymagająca. Musisz biegle posługiwać się językiem chińskim, w pełni wyrzec się życia świeckiego oraz otrzymać zgodę społeczności klasztornej. Zdecydowanie łatwiejsza jest ścieżka świeckiego ucznia (jushi) – można ćwiczyć kung fu i uczyć się buddyzmu bez formalnej ordynacji, zarówno w szkołach przy klasztorze, jak i w licencjonowanych akademiach za granicą.

Kursy krótkoterminowe dla cudzoziemców trwają od tygodnia do kilku miesięcy. Koszt miesięcznej nauki w jednej ze szkół wokół klasztoru to orientacyjnie 300–600 dolarów. Nie ma wymogów wstępnych na poziomie podstawowym – potrzebne jest zdrowie fizyczne i gotowość na naprawdę wczesne pobudki.

Wizyta w Shaolin - co można tam zobaczyć?

Klasztor Shaolin jest otwarty dla turystów przez cały rok. Latem (kwiecień–październik) bramy otwierają się o 7:30 i zamykają o 18:00, a zimą o 8:00 i 17:30. Dodatkowe atrakcje, takie jak pokaz kung fu czy wejście do Jaskini Bodhidharmy, wymagają osobnych biletów lub wyższego pakietu „all-in”.

Najlepsze miesiące na wizytę to wiosna (kwiecień–maj) oraz wczesna jesień (wrzesień–październik). Należy unikać chińskich świąt narodowych – pierwszy tydzień października przyciąga tłumy, które powodują, że kompleks jest bardzo zatłoczony. Najciszej bywa we wtorek i środę przed południem.

Zwiedzanie warto zaplanować jako całodniową wycieczkę. Samo przejście przez główny kompleks zajmuje 2–3 godziny. Las Pagód i Jaskinia Bodhidharmy wymagają dodatkowego czasu i sił na spacer.

Klasztor Shaolin - dlaczego jest taki niezwykły?

Co sprawia, że Shaolin nie jest po prostu kolejnym starym klasztorem buddyjskim? Takich w Chinach są setki.

Po pierwsze: niepowtarzalne połączenie duchowości i walki. Shaolin jest najbardziej rozpoznawalnym miejscem, w którym łączy się medytację i kung fu tak konsekwentnie i tak długo. Idea chan wu heyi – jedność medytacji i walki – to filozofia, którą kierują się mnisi od stuleci.

Po drugie: Las Pagód. Około 230 pagód grobowych z siedmiu dynastii, wzniesionych dla opartów i wybitnych mnichów, które tworzą jedyny w swoim rodzaju krajobraz.

Po trzecie: świątynia wciąż żyje. W odróżnieniu od wielu miejsc na liście UNESCO, Shaolin nie jest muzeum. Mnisi nadal tu mieszkają, ćwiczą, modlą się i nauczają. Można usłyszeć bicie dzwonu, zobaczyć młodych nowicjuszy biegnących na poranny trening.

Wreszcie: wpływ na popkulturę. To właśnie legenda Shaolin i rozwijana wokół niej tradycja sztuk walki miały ogromny wpływ na kino kung fu i sposób, w jaki świat zaczął postrzegać chińskie sztuki walki. Filmy z Jetem Li, a także twórczość Bruce’a Lee czy Jackie Chana czerpią z tego dziedzictwa – nawet jeśli powstawały już poza murami samego klasztoru.

Architektura klasztoru

Kompleks Shaolin to liniowy ciąg budynków, bram i dziedzińców prowadzący coraz bardziej wgłąb górskiego zbocza. Układ północ–południe jest charakterystyczny dla chińskiej architektury sakralnej. Wejście do klasztoru Shaolin zostało zaplanowane bardzo świadomie: każdy kolejny dziedziniec wyniesiony jest wyżej niż poprzedni, a główna świątynia stoi zawsze najwyżej.

Wejście do kompleksu

Droga prowadząca do bram klasztoru to Aleja Cyprysowa – około kilometra między starymi drzewami, z których najstarsze liczą sobie setki lat. Wzdłuż niej stoją kamienne stele z inskrypcjami cesarzy, kaligrafów i mistrzów z czasów od dynastii Han po Qing. Do kompleksu wchodzi się od strony południowej, a główny trakt prowadzi dalej prosto do Domu Niebiańskich Królów.

Górskie wrota

Górskie Wrota to główna brama wejściowa klasztoru, przez którą wchodzi się do całego kompleksu. W praktyce pełnią funkcję reprezentacyjną i symboliczną.

Shanmen, główna brama klasztoru, pochodzi z 1735 roku. Została wzniesiona za dynastii Qing, a nad wejściem wisi pozioma tablica z kaligrafią cesarza Qianlong. Przekroczenie tej bramy było niegdyś przejściem z jednego świata w drugi. Dziś robi to każdego dnia kilka tysięcy turystów.

To tutaj znajduje się posąg uśmiechniętego Maitreja – Buddy przyszłości – istoty, która ma pojawić się wtedy, gdy nauka Buddy osłabnie i będzie trzeba ogłosić Dharmę na nowo. Sam jego wizerunek przy wejściu niesie więc obietnicę odnowy, nadziei i życzliwego przyjęcia.

Dom Niebiańskich Królów

Pierwsza sala po minięciu bramy. Pierwotnie budowla ta pełniła funkcję głównej bramy klasztoru i to w niej czczono posąg Buddy Maitreja. Po wzniesieniu nowych Górskich Wrót posąg przeniesiono do nowej budowli, a dawną bramę przemianowano na Dom (Salę) Devaraja, znany również jako Dom Niebiańskich Królów. Cztery kolosalne postacie po bokach to Niebiańscy Królowie (Lokapala) – strażnicy czterech stron świata. Każdy dzierży inne atrybuty, które mają przypisane znaczenie:

• instrument strunowy (lira lub pipa) – harmonia i porządek,

• miecz – siła,

• smoka lub węża – kontrola nad chaosem,

• parasol – opieka i bezpieczeństwo.

Za plecami Maitrei stoi Skanda – wojownicze bóstwo chroniące dharmę.

Dom Chuipu

Dom Chuipu zajmuje skrajną południowo-zachodnią część kompleksu i ma formę dziedzińca otoczonego niską, parterową zabudową. Ma powierzchnię około 870 m². Dookoła znajdziesz ekspozycję drewnianych rzeźb opisujących powstanie sztuk walki i bitwy toczone przez mnichów. Pośrodku dziedzińca w 2005 roku wzniesiono dodatkowy budynek nazwany Domem Pradawnego Mistrza Damo, czyli Bodhidharmy. Umieszczono tam jego posąg.

Dom Obłoków Kochającej Życzliwości

Dom Obłoków Kochającej Życzliwości znajduje się po przeciwnej stronie osi wejściowej niż Dom Chuipu, w południowo-wschodniej części kompleksu, ale ma podobny układ.

W centrum znajduje się współczesny budynek z posągiem Awalokiteśwary o tysiącu rąk i oczu. Oczy w dłoniach symbolizują zdolność dostrzeżenia cierpienia wszędzie tam, gdzie się pojawia, a liczne ręce oznaczają gotowość niesienia pomocy na niezliczone sposoby. W ikonografii chińskiej poszczególne dłonie mogą trzymać też atrybuty ratunku lub oświecenia, a nad głową bywa umieszczany wizerunek Amitabhy, z którym ten bodhisattwa jest ściśle związany.

Wieże

W Shaolin, za Domami Chuipu, Niebiańskich Królów i Obłoków Kochającej Życzliwości, po stronie zachodniej stoi Wieża Dzwonów, a po stronie wschodniej Wieża Bębnów. Kiedyś dzwony wybijały godziny, zwoływały zbiórkę lub oznaczały alarm. Obecnie w dzwon uderza się o świcie, a o zmierzchu w bęben.

Główny dzwon waży ok. 650 kg i pochodzi z 1204 roku, z czasów dynastii Jin. Słychać go podobno z odległości kilku kilometrów.

Świątynia Mahavira – Trójcy Buddyjskiej

Główna sala klasztoru i najważniejsze wnętrze całego Shaolin. Znajdziesz tu trzy złocone posągi Trójcy Buddyjskiej: Budda Sakjamuni pośrodku, Budda Amitabha po zachodniej stronie, Budda Medycyny po wschodniej. Każdemu z nich towarzyszy po dwóch Bodhisattwatów (istota dążąca do przebudzenia): przy Siakjamunim stoją Manjushri i Samantabhadra, przy Buddzie Medycyny Suryaprabha i Candraprabha, a przy Amitabhi Awalokiteśwara i Mahasthamaprapta.

W tym miejscu mnisi rano recytują mantry, a wieczorem sutry, wykonują rytuały ofiarowania żywności oraz praktykują nauki buddyjskie.

Biblioteka Świętych Pism

Oryginalny budynek spłonął w 1928 roku razem z bezcennymi sutrami, kopiami rękopisów i tekstami poświęconymi kung fu. Pożar strawił wówczas ponad 5 tysięcy woluminów pism buddyjskich. Biblioteka została odbudowana w latach 80. XX wieku, a zbiory nauk uzupełniono.

Dostęp do wnętrz mają tylko mnisi. Turyści mogą oglądać budynek z zewnątrz.

Domy Sutr, Gości, Medytacji i stołówka

Wschodnie i zachodnie skrzydła klasztoru kryją w sobie wiele pomniejszych budynków:

• Dom Sutr - sale do nauki tekstów i recytacji,

• Dom gości - pokoje gościnne dla odwiedzających,

• Dom Medytacji - cicha przestrzeń do medytacji siedzącej w pozycji lotosu,

• Dom Diety Wegetariańaskiej – wspólna jadalnia, gdzie mnisi w ciszy spożywają posiłki i kontemplują.

Rezydencja opata i dormitoria

Rezydencja opata (Fangjang Yuan) to oddzielna enklawa z ogrodem, świątynią i salą audiencyjną. Obecnym opatem od 1999 roku jest Shi Yongxin (ur. 1965) – jedna z najbardziej rozpoznawalnych twarzy współczesnego Shaolin, zarazem postaćkontrowersyjna: chińskie media kilkakrotnie oskarżały go o życie niezgodne z regułą mnicha.

Dom Bodhidharmy i czterech Bodhisattwów

Za budynkami opata, w linii centralnej, znajduje się Dom Lixue znany również jako Dom Pierwszego Patriarchy lub Dom Bodhidharmy. Cztery domy poświęcone kluczowym bodhisattwom mahajany: Manjushriemu, Awalokiteśwarze, Samantabhadrze i Ksitigarbhy.

W 1928 roku Dom Manjushriego został doszczętnie zniszczony, a odbudowano go dopiero w 1983 roku. Przechowywany jest w nim Kamień z Cieniem Medytującego Bodhidharmy.

Z epoki Qing pochodzi Dom Awalokiteśwary, zwany Pałacem Białych Malowideł i to właśnie tamtejsze malowidła ścienne przyniosły mu tę nazwę. Widnieją na nich minister dynastii Qing, obserwujący trening bojowy mnichów, mnisi Zhanju i Zhanluo nauczający walki bronią, a także scena ratowania metodami militarnymi cesarza Li Shimina, pierwszego władcy dynastii Tang.

Podsumowanie

Klasztor Shaolin to jeden z najstarszych aktywnych klasztorów buddyjskich na świecie, działający nieprzerwanie od 495 roku n.e. Łączy w sobie tradycję buddyzmu Chan, 1500-letnią historię architektury i dziedzictwo sztuk walki, które ukształtowało popkulturę. Wpisany na listę UNESCO w 2010 roku, pozostaje miejscem żywym, zamieszkałym przez mnichów, odwiedzanym przez miliony turystów i wciąż kształcącym kolejne pokolenia uczniów kung fu.