Skąd naprawdę pochodzi Joga?

Sprawdź, skąd naprawdę wywodzi się joga, jakie są jej korzenie i podstawy oraz poznaj najpopularniejsze rodzaje jogi. Dowiedz się również, który z nowoczesnych stylów najlepiej odpowie na Twoje potrzeby i zainteresowania.

Korzenie praktyki jogi i jej filozofia

Dlaczego powstała joga? To kluczowe i bardzo ważne pytanie, a odpowiedź na nie jest w gruncie rzeczy prosta i skomplikowana zarazem. Joga nie powstała jako forma ruchu. Była raczej odpowiedzią na pytania: kim jestem i jak znaleźć spokój? Te bardzo ideologiczne rozważania sukcesywnie przekształciły się w podstawy jogicznych praktyk, które przez wieki były wykorzystywane do samodoskonalenia i osiągnięcia wielowymiarowego „spokoju”.

Joga, dziś bardziej utożsamiana z fitnessem, ma o wiele bardziej duchowe korzenie. Ale jak i gdzie powstała? Kto jest uważany za prekursora jogi, jaką znamy dziś? Przedstawię Ci podstawowe informacje o jej praktyce , pochodzeniu i historii a także o rozwoju różnych rodzajów jogi dziś powszechnie znanych.

Skąd pochodzi joga?

Joga wywodzi się z terenów dzisiejszych Indii oraz Pakistanu, szczególnie z regionu doliny Indusu. Najstarsze ślady związane z praktyką przypominającą jogę to artefakty archeologiczne – figurki przedstawiające postacie w pozycjach podobnych do asan, datowane nawet na 3000–5000 lat p.n.e. Jednym z najważniejszych i najbardziej wpływowych źródeł wiedzy o jodze są jednak Jogasutry Patańdżalego (Patanjaliego). Teksty te powstały około II wieku n.e. (choć datowanie nie jest jednoznaczne) i do dziś stanowią fundament dla wielu praktykujących.

Historia jogi w skrócie

Joga ma długą i wielowiekową historię rozwoju. Choć jej początki sięgają znacznie dalej, to właśnie nauki Patańdżalego uznaje się za moment przełomowy.

To on uporządkował istniejącą wiedzę i stworzył system, który stał się podstawą współczesnego rozumienia jogi. Dzięki jego pracy praktyka ta przestała być jedynie zbiorem rozproszonych idei, a zaczęła funkcjonować jako spójna ścieżka rozwoju.

Na czym zatem polegają jogasutry, z jakich części się składają i jak przekładają się na praktykę jogi? Odpowiadam poniżej.

Dalsza ewolucja jogi to rozwój przede wszystkim Hatha jogi, czyli głębszego rozwoju fizycznego w 8-stopniowej ścieżce. Tu większy nacisk położono na ciało, które nie ma być przeszkodą, a wsparciem w medytacji i osiągnięciu stanu spokoju, jedności.

Osobą, która spopularyzowała hatha jogę na początku XX wieku, był Tirumalai Krishnamacharya. To on wprowadził nowoczesne pozycje, łączące ruch z oddechem, rozpowszechnił jogę, która stanowi podstawę wielu, a można nawet rzec wszystkich obecnych stylów jogi praktykowanych na całym świecie.

Uczniami Tirumalaiego byli kolejni ojcowie chrzestni jogi, jak Jois czy Iyengar, o których opowiem nieco więcej w dalszej części artykułu. To właśnie dzięki nim znamy praktyki i rodzaje jogi rozpowszechnione obecnie na świecie. Joga przestała być domeną ascetów, którzy w górach, na osobności, dążyli do oświecenia. Stała się ścieżką rozwoju – zarówno duchowego, jak i fizycznego. W całych Indiach, Azji i na całym świecie jest sposobem na relaks, sport, rozwój, ruch. Joga stała się tak powszechna, że jej elementy są wykorzystywane w wielu zajęciach sportowych, nie tylko klasycznie na matach.

Swój początek miała jednak nie jako fizyczna praktyka, więc przyjrzyjmy się wspólnie – na czym polegały sutry i do czego odnoszą się ścieżki – gałęzie jogi wg. Patandżaliego?

Jogasutry Patandżaliego

Patandżali ułożył podstawy jogi w 8 gałęzi (odnóg), które prowadzą do samadhi, czyli do jedności duchowej, czyli stanu spokoju umysłu, błogości. Tekst ten zawiera 196 aforyzmów - sutr, które mają wyznaczać drogę do osiągnięcia równowagi duchowej. Co ciekawe, asany tak mocno akcentowane i stanowiące główny aspekt dzisiejszej praktyki jogi, w pierwotnej ścieżce stanowiły tylko jedną z ośmiu gałęzi. Wcale nie były też wymyślnymi pozycjami, a jedynie wsparciem dla całej praktyki.

Pierwsze dwa człony (gałęzie) opisane przez Patandżaliego dotyczą zasad postępowania zarówno z samym sobą jak i z innymi. Następne trzy człony koncentrują się na ciele i jego fizycznych odczuciach i doznaniach. Ciało odpowiednio przygotowane przez te pierwsze pięć odnóg jest już gotowe na kolejne trzy – które związane są z medytacją. Każdy z wymienianych i opisanych członów jest równie ważny, a wręcz niezbędny do praktyki.

Mamy zatem kolejno:

• Jamy

• Nijamy

• Asany

• Pranajama

• Pratyahara

• Dharana

• Dhyana

• Samadhi

Czym są jamy?

Jamy (Yamas) to zasady etyczne dotyczące innych – czyli osób wokół nas samych, względem których powinniśmy przyjąć odpowiednie postawy. Jamy to pięć zasad, którymi należy się kierować w praktyce i poza nią.

5 jam Patandżaliego to:

• Ahimsa - niekrzywdzenie

• Satja (Satya) – szczerość, prawdomówność

• Asteja (Asteya) – niekradzenie

• Brahmaczarja (Brahmacharya) – wstrzemięźliwość

• Aparigraha (Aparigraha) – nieposiadanie, nieprzywiązywanie się

Szersze tłumaczenie jam dotyczy każdej rozpoczętej praktyki, ale także każdego dnia życia jogina.

Czym są nijamy?

Nijamy (niyamas) to drugi zestaw zasad, wartości, które stanowią druga gałąź jogi wg Patandżaliego. O ile jamy można określić jako wytyczne „czego nie robić”, to nijamy odnoszą się do „co robić”, czyli według jakich wartości praktykować i żyć.

5 nijam według Patandżaliego to:

• Śauca (Saucha) – czystość

• Santosza (santosha) – zadowolenie, pogoda ducha

• Tapas – żar, ogień

• Svadhjaja (Svadhyaya) – samopoznanie, studiowanie

• Iśwarapranidhana (Isvara Pranidhana) – poddanie się sile wyższej

Czym są asany?

Asany to trzecia z odnóg w jogasutrach Patandżaliego. Oznaczają nie więcej, nie mniej niż „pozycja siedząca”. Jest to sposób na przygotowanie ciała do dalszej praktyki, znalezienie wygodnej pozycji i trwanie w niej.

Choć obecnie znane pozycje jogi mogą być bardzo wymagające, to odnalezienie „bezruchu”, nawet w zwykłej pozycji siedzącej, może być wymagające i stanowić wyzwanie dla jogina.

Czym jest pranajama?

Pranajama to kolejna po asanach gałąź jogi. „Prana” oznacza „oddech” lub „życiową energię”, a „ ayama” „kontrolę” lub „regulację”. Zatem pranajama oznacza tyle, co panowanie nad oddechem. Odpowiednie techniki oddechowe mają pomóc zapanować także nad resztą ciała oraz nad świadomością. W oddechu ważne są jego 3 etapy: wdech, wydech i zatrzymanie.

Czym jest pratyahara?

Ta gałąź jogi oznacza powściąganie zmysłów. Człowiek na co dzień jest odciągany od swojej uważności różnymi stymulatorami zewnętrznymi. Hałas, niespodziewane krzyki, a może zbyt intensywny zapach – nawet ten pachnący wspaniale – wszystkie zewnętrzne bodźce mogą przeszkadzać w osiągnięciu pełnego spokoju i jedności, dlatego jogin musi umieć nad nimi zapanować. Chodzi o to, by wszystkie zmysły – zarówno wpływające pozytywnie jak i negatywnie, mogły zostać ograniczone, dzięki czemu taka zewnętrzna stymulacja nie będzie przeszkodą w praktyce.

Co to jest dharana?

Dharana, czyli szósty etap w ośmiostopniowej ścieżce opisanej przez Patandżaliego, najczęściej tłumaczona jest jako koncentracja. W praktyce jest to umiejętność skupienia uwagi na jednym wybranym punkcie - może to być zarówno obiekt, jak i myśl, oddech czy dźwięk.

Jedną z klasycznych technik jest Trataka, czyli medytacja polegająca na wpatrywaniu się w jeden punkt, najczęściej płomień świecy. Na początku umysł bardzo naturalnie zaczyna „uciekać” i rozpraszać się, jednak z czasem coraz łatwiej jest pozostać skupionym.

Klucz nie polega na tym, żeby tych myśli nie było, ale na czymś innym: na spokojnym i świadomym powracaniu do punktu skupienia.

Choć świeca to jeden z najbardziej symbolicznych przykładów, w praktyce możliwości jest więcej:

• oddech (najczęstszy i najbardziej naturalny punkt skupienia)

• mantra – powtarzany dźwięk lub słowo

• obraz lub wizualizacja

• konkretna myśl lub intencja

Na czym polega Dhyana?

Naturalną konsekwencją praktyki koncentracji jest kolejny etap opisany przez Patańdżali - dhyana, czyli medytacja.

Można to tak rozumieć: jeśli dharana to nauka skupienia uwagi, to dhyana jest momentem, w którym to skupienie zaczyna płynąć bez wysiłku.

Nie jest to już „próba koncentracji”, a stan, w którym koncentracja po prostu się dzieje.

Czym jest samadhi?

Ostatnim, ósmym etapem w systemie Patandżaliego, jest samadhi - stan, który najczęściej opisywany jest jako pełne zjednoczenie, głęboka obecność albo po prostu doświadczenie bycia „tu i teraz”, bez żadnych zakłóceń.

Brzmi abstrakcyjnie - i trochę takie jest. Bo samadhi trudno opisać słowami. To coś, czego nie da się do końca wytłumaczyć - można to raczej poczuć.

Warto zdjąć z tego trochę „mistycznej presji”, bo samadhi nie musi oznaczać od razu spektakularnego, duchowego przełomu. W bardziej współczesnym, bliższym codzienności ujęciu można je rozumieć jako momenty:

• pełnego skupienia

• głębokiego spokoju

• totalnego „flow”

Praktyka jogi

Cała praktyka jogi to według Patandżaliego połączenie wszystkich 8 odnóg. Prawda jednak jest taka, że tak jak nie ma jednego stylu biegania, tak też nie będzie jednego uniwersalnego podejścia do jogi. To, jak jest prowadzona praktyka, czy krótko mówiąc zajęcia jogi, jest bardzo mocno zależne od osoby, która te zajęcia prowadzi.

Dużo zależy także od pomysłu na poprowadzenie zajęć, długości całej praktyki – czyli czasu, w którym się odbędzie, wybranego stylu, a nawet dobranej muzyki. To, co dzieje się na macie i poza nią, w największym stopniu zależy od nas samych – czyli tego, z czym przyjdziemy na zajęcia, a z czym chcemy je opuścić.

Prowadząc kompletną praktykę jogi, najczęściej jako podstawę nauki wykorzystuje się Jogasutry Patandżaliego, uzupełniając je o bardziej nowoczesne style jogi, które są obecnie dostępne i nauczane.

Skoro wiemy już, skąd joga się wzięła i na czym się opiera, warto zobaczyć, jak wygląda dziś - w praktyce.

Rodzaje jogi

Joga, rozwijana na przestrzeni wieków i najpierw praktykowana wyłącznie przez ascetów, w XX wieku stała się nie tylko popularna w Indiach, ale sukcesywnie na całym świecie. Począwszy od hatha jogi, której twórcą jest Krishnamacharya, przez intensywne praktyki ashtangi i vinyasy, po jogę kundalini czy yin jogę oraz inne, nowoczesne formy jogi.

Hatha joga

To najbardziej klasyczny, wprowadzony przez Krishnamacharyę, styl jogi. Opiera się na technikach oddechowych i medytacji oraz podstawowych pozycjach (asanach). Jest to spokojna, wręcz subtelna praktyka. Polecana dla wszystkich, którzy chcą wprowadzić nieco ruchu do swojej rutyny, świetna, żeby poznać podstawy.

Choć prowadzona w studiach jogi na całym świecie, często jest także spotykana u źródeł – w Indiach, gdzie guru (nauczyciel jogi) prowadzą swoje ashramy. Są to miejsca dogłębnej praktyki, traktowane bardziej jako cały styl życia niż jednorazowe zajęcia.

Ashtanga joga

Ashtanga to styl jogi bardzo mocno skupiający się na aspekcie fizycznym całej praktyki. Jednak jej nadrzędnym celem nadal pozostaje oczyszczenie ciała i umysłu oraz dążenie do „połączenia ze samym sobą”. Jest to styl, który bardzo wzmacnia ciało, praktyka jest energiczna i intensywna. Istotnym elementem Ashtangi jest łączenie każdego ruchu z oddechem.

Praktyka ashtangi może być prowadzona przez nauczyciela lub w stylu Mysore (Mysore, Indie), czyli „samoprowadzenia”. Wówczas każdy praktykujący ćwiczy w swoim tempie, a nauczyciel podchodząc indywidualnie, oferuje wskazówki i korekty pozycji.

Vinyasa joga

Vinyasa joga lub inaczej określana jako vinyasa flow, to styl bardziej dynamiczny od hathy, ale mniej wymagający niż ashtanga. Polega on na płynnym przechodzeniu z jednej pozycji do następnej. Może się bardzo różnić w zależności od zajęć, ponieważ nie ma jednego predefiniowanego układu asan, który powinien być powtarzany.Jest z reguły po prostu propozycją ułożoną przez prowadzącego praktykę nauczyciela. W vinyasie również bardzo ważny jest oddech, który powinien być zgrany z każdym przejściem pozycji.

Joga Iyengara

Iyengar joga to styl stworzony przez B.K.S. Iyengara - jedną z najważniejszych postaci współczesnej jogi. Choć wywodzi się z tradycyjnej Hatha jogi, bardzo szybko zyskała własny, wyraźny charakter.

To praktyka, która zamiast tempa wybiera dokładność, a zamiast płynnych przejść — zatrzymanie. Na zajęciach wszystko kręci się wokół prawidłowego ustawienia ciała. Każdy ruch ma znaczenie, każdy detal jest zauważony. Nie chodzi o to, żeby wejść w pozycję szybko, ale żeby wejść w nią świadomie i zostać w niej na tyle długo, by naprawdę ją poczuć. To trochę jak zwolnienie tempa w świecie, który cały czas przyspiesza. I nagle okazuje się, że w tym spowolnieniu dzieje się… najwięcej.

Ten rodzaj jogi bardzo często praktykowany jest z wieloma pomocami – paski, klocki, wałki i krzesła to przedmioty, które są dostępne do modyfikowania i asysty w pozycjach. Dzięki temu często z pozoru nieosiągalne pozycje są dostępne także dla mniej zaawansowanych praktykujących.

Joga Kundalini

Kundalini joga, choć wywodzi się z Hatha jogi, jej charakter jest zupełnie inny. Mniej chodzi tu o ciało, a bardziej o to, co dzieje się pod powierzchnią. W tradycji mówi się o energii, która drzemie u podstawy kręgosłupa. Symbolicznie przedstawiana jest jako zwinięty wąż. Cichy i uśpiony, ale pełen potencjału. To właśnie tę energię Kundalini próbuje stopniowo „obudzić”. Jest to spokojna praktyka, która zamiast skupiać się wyłącznie na pozycjach, łączy kilka elementów naraz: ruch, oddech, dźwięk i medytację. W tym typie jogi bardzo ważna jest praca z oddechem, mantry, które często rozpoczynają i kończą całe zajęcia. Drugim istotnym elementem są krije – zestawy ruchów połączone z oddechem, które mają pomóc obudzić drzemiącą w praktykujących energię i głębszą świadomość.

Joga Nidra

Na pierwszy rzut oka może wydawać się, że to „najłatwiejsza” forma jogi. Nie ma tu skomplikowanych pozycji, przejść ani wysiłku. A jednak Joga Nidra potrafi być jedną z najbardziej transformujących praktyk. Właśnie dlatego, że uczy czegoś, co dla wielu z nas jest dziś najtrudniejsze: świadomego odpoczynku.

Podczas sesji ciało pozostaje całkowicie nieruchome, najczęściej w pozycji leżącej. Z zewnątrz wygląda to jak sen. Ale w środku dzieje się coś zupełnie innego, bo uwaga jest prowadzona przez kolejne etapy praktyki, a świadomość pozostaje aktywna. To stan pomiędzy nie do końca snem, nie do końca czuwaniem. I właśnie w tej przestrzeni zachodzi najgłębsza regeneracja.

Jak wygląda praktyka joga nidra?

Joga Nidra ma swój rytm, który z czasem staje się bardzo rozpoznawalny.

Sesja zazwyczaj obejmuje:

• ułożenie ciała i wejście w stan komfortu

• stopniowe rozluźnianie (tzw. rotacja świadomości po ciele)

• skupienie na oddechu

• pracę z obrazami, odczuciami i wizualizacją

• wprowadzenie intencji (sankalpy)

Wszystko odbywa się przy zamkniętych oczach, w bezruchu, prowadzonym głosem nauczyciela.

Yin joga

Yin Joga proponuje wolniejszy i bardziej medytacyjny styl jogi. W tym rodzaju jogi różne pozycje są trzymane przez dłuższy czas dla uzyskania głębszego rozciągnięcia. Zazwyczaj jedna pozycja trzymana jest przez 1-2 minuty, ale w zależności od praktyki może trwać nawet do 5 minut. Jednym z podstawowych celów takiej techniki jest oddziaływanie na tkanki głębokie w ciele, czyli tkankę łączną, więzadła, stawy i powięzie. Filozofia Yin Jogi przedstawia, że uwalniając w ten sposób tkanki, możemy poprawić i usunąć zablokowaną energię Chi w ciele.

Yin Joga ma swoje korzenie w filozofii taoistycznej, w symbolu Yin-Yang, reprezentującym kobiecą stronę. Pozycje Yin są uspokajające, z kolei pozycje Yang są cieplejsze i bardziej energetyczne. Podczas praktyki Yin jogi nie ma rozgrzewki, a nacisk kładziony jest na tkankę łączną, a nie na mięśnie. Z tego powodu wskazówki i format będą się znacznie różnić od zajęć w stylu hatha. Nazwy asan również mogą się różnić, żeby zwrócić uwagę, że podejście do wskazanej pozycji jest inne, mimo że mogą wyglądać podobnie.

Inne rodzaje jogi

Joga jest dostępna na całym świecie. Choć spopularyzowana dopiero w XX wieku, obecnie ma wiele różnych nurtów i stała się jednym z ogólnodostępnych form rozwoju i aktywności ruchowej. Coraz częściej można spotkać, oprócz klasycznych form jogowej praktyki, zajęcia, które łączą różne style lub wprowadzają elementy innych aktywności sportowych do zajęć jogi. Tak też w wielu ofertach można spotkać coraz to nowe formaty zajęć, które mają nazwy jak aerial, power a nawet dance w nazwie. Nadal są to zajęcia jogi lub z jej elementami, dodając nowoczesny i często fitnessowy akcent.

Power joga

Power joga to dynamiczna, intensywna forma jogi, która łączy tradycyjne elementy z systemu Ashtangi i Vinyasy z podejściem bardziej zbliżonym do treningu fitness. Charakteryzuje się dynamicznymi przejściami i dosyć szybkim tempem zajęć. Nie ma jednego powtarzalnego układu, a całość zajęć mocno zależy od fantazji instruktora.

Aerial joga – joga w hamaku

Aerial joga, czyli joga w hamakach, to jedna z przystępnych odmian jogi i zarazem bardzo efektowna. Łączy w sobie elementy klasycznej jogi, stretchingu, a czasem nawet akrobatyki, a wszystko odbywa się w powietrzu. Dosłownie. Zajęcia prowadzone są z wykorzystaniem specjalnego materiałowego hamaka zawieszonego pod sufitem. Dzięki niemu pozycje, które na macie mogłyby okazać się trudniejsze lub nawet nieosiągalne, są łatwiejsze dla praktykujących. Zwieńczeniem praktyki jest odpoczynek, czyli Siavasana (tłumaczona dosłownie jako „pozycja trupa”), także odbywająca się w powietrzu, dzięki czemu można poczuć dodatkową lekkość i przyjemne kołysanie.

Bikram joga i hot joga

Styl jogi nazwany od jego twórcy – Bikrama Choudhury'ego. Polega na wykonywaniu tej samej sekwencji składającej się z 26 pozycji dwa razy podczas jednej praktyki. Zajęcia odbywają się w podwyższonej temperaturze – sięgającej nawet 40°C. Dzięki temu ciało jest bardziej elastyczne, a pocenie się podczas zajęć ma sprzyjać oczyszczaniu organizmu z toksyn.

Modyfikacją Bikram jogi jest hot joga. Zaadaptowana przez studia jogi i innych nauczycieli także jest prowadzona w podwyższonej temperaturze, ale układ asan może się zmieniać na każdych zajęciach. Wspólnym mianownikiem jest jednak płynne przechodzenie z jednej pozycji do następnej.

Choreo flow - joga dance

Choreo flow czyli joga w tańcu lub jogowy taniec to jedna z najbardziej współczesnych i kreatywnych form jogi. To styl, który wychodzi poza klasyczne ramy i łączy praktykę z muzyką, rytmem i płynnym ruchem, momentami bardziej przypominając taniec niż tradycyjne zajęcia na macie. Choć układ opiera się nieco o styl Vinyasy – płynne przejścia między pozycjami, bez trzymania żadnej z nich na dłużej.

Jest to praktyka z reguły energetyczna, wymagająca odrobinę koordynacji, ale bardzo satysfakcjonująca.

Gdzie ćwiczyć jogę?

To jedno z tych pytań, na które nie ma jednej odpowiedzi - bo joga jest dziś wszędzie. Możesz ćwiczyć w studio w swoim mieście, w zaciszu swojego domu, ale możesz też polecieć na drugi koniec świata i praktykować tam, gdzie joga się narodziła - albo tam, gdzie dziś przeżywa swoją drugą młodość. I każda z tych opcji daje coś trochę innego.

Możesz wybrać tradycyjne ashramy w Indiach, gdzie guru jogowi prowadzą pełne kursy nauczycielskie, rozbudowane wyjazdy z pełną praktyką, a także wykładami zarówno o filozofii jogi jak i zdrowiu. To ciekawa opcja dla tych, którzy chcą wejść w praktykę głębiej. Ashramy to miejsca, w których joga nie jest tylko zajęciem, ale codziennym rytmem życia, obejmującym praktykę, medytację i prostotę dnia codziennego.

Inne, znane z prowadzonych ośrodków jogowych kraje, to z pewnością Indonezja, a w szczególności Bali, gdzie joga łączona jest z pięknem natury, odpoczynkiem oraz Tajlandia, która będzie dobrym pomysłem na połączenie jogi ze zwiedzaniem.

Skąd pochodzi joga – podsumowanie

Joga ma swoje korzenie w Indiach. Wskazują na to nie tylko odnalezione artefakty, ale także mistyczne teksty, które na przestrzeni wieków zebrały podstawy praktyki i filozofii jogi. Patańdżali uznawany za ojca jogi, jaką znamy dziś, nie jest jednak jedynym jej prekursorem. Współcześni nauczyciele jogi nie tylko rozwinęli różne jej rodzaje, ale także sprawili, że jest dziś dostępna i praktykowana na całym świecie, nie tylko w zaciszu gór przez ascetów.

Jogę może praktykować każdy, a różnorodność stylów pozwala dobrać zajęcia do potrzeb i indywidualnych możliwości poszczególnych osób. Joga Kundalini, Yin czy Hatha to praktyki wolniejsze, skupiające się na oddechu. Ashtanga, Vinyasa czy Power joga to energetyczne praktyki, a joga Iyengara skupia się na poprawnym wykonaniu i utrzymaniu każdej asany. Nowoczesne style, jak aerial czy choreo flow, to zajęcia pobudzające i kreatywne.

Joga może mieć wiele wymiarów i dla każdego przynosić inne korzyści. Może być formą ćwiczeń, rozwoju koncentracji, metodą na wzmocnienie ciała czy uspokojenia umysłu – jest tak elastyczna, jak nasze ciała i dostępna dla każdego, kto ma ochotę spróbować.