TOP 10 najdłuższych rzek świata

Dlatego zestawienie dziesięciu najdłuższych rzek świata, które za chwilę przeczytasz, w kilku miejscach będzie brzmiało: „no, to zależy”. Zamiast udawać, że istnieje jedna, ostateczna lista, pokażę Ci, przez jakie kraje i krajobrazy te rzeki faktycznie płyną oraz jakie rekordy i ciekawostki się za nimi kryją.

Jest jeszcze jedna rzecz, którą warto wiedzieć, zanim przejdziemy do samego rankingu. Kilka rzek w tym zestawieniu nosi po drodze więcej niż jedną nazwę, i to nie przez przypadek. Geografowie, mierząc całkowitą długość rzeki, wybierają najdłuższy nieprzerwany szlak wodny od ujścia do najdalej wysuniętego źródła, nawet jeśli lokalna ludność nazywała poszczególne odcinki tego szlaku inaczej, zanim ktokolwiek zmierzył go w całości. Nie jest to więc zlepek przypadkowych rzek, tylko połączenie wielu, które nie przerywają biegu wód.

Nil

Nil płynie przez wschodnią i północno-wschodnią Afrykę, przecinając lub obejmując dorzeczem jedenaście krajów: Tanzanię, Ugandę, Rwandę, Burundi, Demokratyczną Republikę Konga, Kenię, Etiopię, Erytreę, Sudan Południowy, Sudan i Egipt. Zaczyna się w Jeziorze Wiktorii i etiopskim Jeziorze Tana, skąd dwoma ramionami, Nilem Białym i Nilem Błękitnym, płynie na północ, by w Egipcie rozszerzyć się w rozległej delcie i wpaść do Morza Śródziemnego. Jego długość szacuje się na około 6650 kilometrów, choć część badań podnosi tę wartość nawet do 6853, a najnowsze analizy satelitarne z 2009 roku, mówią wręcz o 7088 kilometrach. Przez większość znanej historii ludzkości nikt nawet nie kwestionował, że to właśnie Nil jest najdłuższą rzeką świata, dopiero XXI wiek przyniósł w tej sprawie poważną konkurencję.

To właśnie coroczne wylewy Nilu, zanim w 1970 roku ujarzmiła je Wysoka Tama Asuańska, umożliwiły powstanie jednej z najstarszych cywilizacji świata. Egipcjanie nazywali rzekę po prostu Ar, czyli „czarna”, od koloru mułu, jaki zostawiała po sobie po opadnięciu wody. Ten muł żywił pola pszenicy przez tysiące lat, zanim ktokolwiek usłyszał słowo „nawóz sztuczny”. Jest w tym pewna ironia: rzeka, która przez tysiąclecia była synonimem obfitości wody, przy ujściu traci nawet 95 procent swojego przepływu na parowanie i pobór do irygacji, zanim dotrze do morza. Długością bije rekordy, ale objętością wody ustępuje rzekom kilkukrotnie krótszym.

Amazonka

Amazonka płynie przez Amerykę Południową, mając początek w peruwiańskich Andach i przecinając w dalszym biegu Kolumbię i Brazylię, gdzie tworzy największą deltę na świecie i wpada do Oceanu Atlantyckiego. To rzeka, przy której spór o długość jest największy ze wszystkich w tym zestawieniu. Mówi się, że Amazonka ma około 6400 kilometrów przy klasycznym pomiarze i nawet 6992 do 7000 kilometrów, jeśli doliczyć całą deltę i kanały pływowe na południe od wyspy Marajó.

Ta rozbieżność ma konkretną historię. W 1996 roku ekspedycja naukowa kierowana przez Jacka Pałkiewicza wskazała strumień Apacheta na górze Quehuisha jako najdalej wysunięty punkt źródłowy Amazonki, co Towarzystwo Geograficzne w Limie ostatecznie uznało za jej właściwy początek. Kilkanaście lat później, w latach 2007 i 2008, brazylijski instytut kosmiczny INPE, korzystając z danych satelitarnych ogłosił, że licząc od tego punktu przez całą deltę, Amazonka mierzy więcej niż Nil mierzony tą samą metodą. Sensacyjny nagłówek obiegł świat: Amazonka jest najdłuższą rzeką świata. Rok później zespół naukowy publikujący w międzynarodowym czasopiśmie geograficznym doszedł do odwrotnego wniosku, stawiając Nil z powrotem na pierwszym miejscu. Spór trwa do dziś i prawdopodobnie nigdy nie zostanie rozstrzygnięty w sposób, który zadowoli wszystkich, bo obie strony liczą inaczej to samo koryto.

Z jednym nie można się jednak spierać. Żadna rzeka na Ziemi nie ma takiego przepływu, co Amazonka. Szacowany jest on na ponad 200 tysięcy metrów sześciennych na sekundę i jest większy niż przepływ siedmiu kolejnych największych rzek świata razem wziętych. Kiedy Amazonka wpada do Atlantyku, słodka woda jest wykrywalna w oceanie nawet kilkaset kilometrów od brzegu, a marynarze pływający tamtejszymi szlakami od wieków wiedzieli, że mogą tam zaczerpnąć wody pitnej, zanim jeszcze zobaczyli linię lądu.

Jangcy

Jangcy jest najdłuższą rzeką Azji i taką, która w całości znajduje się w granicach jednego kraju - Chin. Zaczyna się w lodowcach gór Tanggula na Wyżynie Tybetańskiej, płynie na wschód przez centralne i wschodnie Chiny i uchodzi do Morza Wschodniochińskiego w rejonie Szanghaju. Jej długość, wynosząca niemal 6300 kilometrów, jest sama w sobie wyczynem geograficznym, bo po drodze rzeka mija Trzy Przełomy, jeden z najbardziej widowiskowych kanionów rzecznych na świecie.

To właśnie w tym miejscu w 2012 roku uruchomiono zaporę Trzy Przełomy, największą elektrownię wodną na świecie. Jej 32 turbiny o łącznej mocy ponad 22 tysięcy megawatów w 2020 roku wyprodukowały ponad 111 terawatogodzin energii, bijąc wcześniejszy rekord brazylijsko-paragwajskiej zapory Itaipú. W dorzeczu Jangcy mieszka dziś około 400 milionów ludzi, czyli więcej niż w całych Stanach Zjednoczonych, a region delty przy Szanghaju wytwarza jedną piątą chińskiego PKB.

Missisipi, Missouri i Jefferson

System Missisipi-Missouri-Jefferson ściąga wodę gruntową ze znacznej części centralnych Stanów Zjednoczonych, od Górnego Środkowego Zachodu, przez Wielkie Równiny, aż do Zatoki Meksykańskiej, drenując po drodze 31 amerykańskich stanów i skrawek Kanady. Amerykanie od dawna spierają się, którą rzekę właściwie należy uznać za główną: Missisipi, płynącą z jeziora Itasca w Minnesocie, czy jej dopływ Missouri, który jest w rzeczywistości dłuższy. Licząc cały system od najdalszego źródła, czyli od Brower's Spring w Montanie, przez Jefferson, Missouri i Missisipi, otrzymujemy rzekę o długości niemal 6275 kilometrów, czwartą najdłuższą na świecie.

Sama Missisipi, ta, którą wszyscy znają z piosenek i powieści Marka Twaina, ma za sobą fascynującą historię inżynieryjną. Między 1766 a 1885 rokiem naturalne i sztuczne przekopy meandrów skróciły jej bieg o ponad 350 kilometrów. Delta Missisipi w Zatoce Meksykańskiej rozrasta się i kurczy w rytmie sezonowych powodzi.

Huang He, czyli Żółta Rzeka

Huang He to druga najdłuższa rzeka Chin, która podobnie jak Jangcy płynie wyłącznie w granicach tego kraju. Jej bieg zaczyna się w górach Bayan Har na Wyżynie Tybetańskiej, następnie płynie przez dziewięć chińskich prowincji i wpada do Zatoki Bohai. Ma 5464 kilometry długości i zawdzięcza swoją nazwę ogromnym ilościom lessu (miękka, pylasta skała o żółtym zabarwieniu), który niesie ze sobą, co czyni ją najbardziej zamuloną wielką rzeką na świecie. Chińczycy nazywają ją Matką, ale też Zgryzotą Chin i te dwa przydomki mówią wszystko o skomplikowanej relacji ludzi z tą rzeką.

Ten muł przez tysiące lat użyźniał doliny, w których narodziła się chińska cywilizacja, ale ten sam muł osiadał na dnie, unosząc je z czasem ponad poziom okolicznego terenu. W mieście Kaifeng koryto rzeki leży dziś nawet dziesięć metrów wyżej niż ulice miasta. Od 602 roku przed naszą erą rzeka co najmniej pięć razy radykalnie zmieniała swój bieg, a wały przerywano ponad 1500 razy, powodując wysoce katastrofalne powodzie w historii ludzkości.

Ob i Irtysz

System Ob-Irtysz płynie przez zachodnią Syberię, a jego źródłowy dopływ Irtysz zaczyna się aż w Chinach, w lodowcach Ałtaju Mongolskiego, przecinając następnie Kazachstan i Rosję. Sama rzeka Ob mierzy około 3650 kilometrów, ale licząc od źródeł Irtysza, osiąga długość ponad 5400 kilometrów. To sprawia, że Irtysz uznaje się za najdłuższy dopływ na świecie, dłuższy niż wiele samodzielnych rzek z tego zestawienia.

Ob wpada do Zatoki Obskiej, najdłuższego estuarium na Ziemi, rozciągającego się na ponad 800 kilometrów wzdłuż wybrzeża Morza Karskiego. To surowy, słabo zaludniony krajobraz, gdzie rzeka bywa głównym, a czasem jedynym środkiem transportu przez większą część roku. Sama nazwa Ob w niektórych językach ugrofińskich regionu oznacza po prostu „rzeka”.

Kongo

Kongo płynie przez środkową Afrykę, głównie przez terytorium Demokratycznej Republiki Konga, a jej dorzecze przebiega przez Republikę Konga, Angolę, Zambię, Tanzanię, Burundi, Rwandę, Kamerun, Republikę Środkowoafrykańską i Gabon. Zaczyna swój bieg jako niewielka rzeka Chambeshi w Zambii, zmienia nazwę kilka razy w dalszym biegu, i po około 4700 kilometrach wpada do Oceanu Atlantyckiego. Jest jedyną wielką rzeką świata, która przecina równik dwukrotnie, najpierw płynąc na północ, później na południe. Dzięki temu, gdy w jednej części dorzecza jest sezon suchy, w drugiej pada deszcz, co daje jej wyjątkowo stabilny, całoroczny przepływ – drugi co do wielkości na świecie, zaraz po Amazonce.

Ale to nie przepływ jest tym, co czyni Kongo naprawdę wyjątkowym, tylko głębokość. W lipcu 2008 roku zespół naukowców z amerykańskiego USGS i Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej zmierzyli głębokość w dolnym biegu rzeki. Osiągnęła ona co najmniej 220 metrów, ustanawiając Kongo najgłębszą rzeką świata. W tych ciemnych, niedostępnych dla światła słonecznego głębinach wyewoluowały endemiczne gatunki ryb, w tym niewidome pielęgnice, które nigdy nie widziały światła dnia.

Mekong

Mekong płynie przez sześć krajów Azji Południowo-Wschodniej: Chiny, Mjanmę (Birmę), Tajlandię, Laos, Kambodżę i Wietnam, co czyni ją jedną z najbardziej międzynarodowych rzek na świecie. Źródło znajduje się w lodowcach gór Tanggula na Wyżynie Tybetańskiej, w tym samym regionie, z którego wypływają również Jangcy i Huang He, nazywanym przez miejscową ludność „krajem trzech rzek”. Po przebyciu ponad 4400 kilometrów Mekong uchodzi do Morza Południowochińskiego, gdzie w Wietnamie tworzy rozległą deltę, którą miejscowi nazywają Krajem Dziewięciu Smoków, od dziewięciu głównych odnóg, jakimi rzeka wpada do morza.

Dla dziesiątek milionów ludzi żyjących w jego dorzeczu, Mekong jest tym, czym dla starożytnych Egipcjan był Nil: głównym źródłem pożywienia, wody i transportu. Sezonowe wahania poziomu rzeki napędzane monsunami, nadają rytm sadzenia i zbioru ryżu. Coroczne odwrócenie kierunku jednego z dopływów, jeziora Tonle Sap w Kambodży, jest zjawiskiem hydrologicznym niemal niespotykanym nigdzie indziej na świecie. W wodach Mekongu żyje też sum olbrzymi, jedna z największych ryb słodkowodnych na Ziemi, mogąca dorosnąć do trzech metrów długości. Rzekę zamieszkują także słodkowodne delfiny irawadzkie, dziś już bardzo rzadkie z powodu licznych zapór budowanych w górnym biegu w Chinach i Laosie.

Amur

Amur wyznacza naturalną granicę między rosyjską Syberią Wschodnią a północno-wschodnimi Chinami, płynąc przez oba te kraje oraz skrawek Mongolii. Powstaje z połączenia rzek Szyłka i Argun i płynie niemal 4450 kilometrów do Morza Ochockiego, będącego częścią Oceanu Spokojnego. Na odcinku około 3000 kilometrów wyznacza granicę między Rosją a Chinami. To rzeka o podwójnej tożsamości: Rosjanie nazywają ją Amur, a Chińczycy Heilong Jiang, czyli Rzeka Czarnego Smoka, od której wzięła nazwę chińska prowincja Heilongjiang i rosyjski obwód amurski.

To jedna z niewielu wielkich rzek świata, na której głównym korycie nie zbudowano żadnej tamy. Pozwoliło to przetrwać populacjom endemicznych jesiotrów, w tym kaługi - ryb, które historycznie dożywały ponad stu lat i osiągnągały wielkość dorosłego niedźwiedzia (5-6 metrów długości i około 1000 kg wagi). Amur bywa też przyczyną politycznych napięć, bo zmieniające się koryto rzeki potrafiło w przeszłości przesuwać faktyczną granicę państwową, co dla mieszkających tam ludzi ma bardzo praktyczne konsekwencje.

Lena

Lena płynie w całości przez terytorium Rosji, co jest rzadkością wśród rzek tej długości. Zaczyna się w Górach Bajkalskich, zaledwie kilka kilometrów od brzegu Jeziora Bajkał, ale zamiast do niego wpłynąć, rusza w zupełnie inną stronę. Płynie przez Jakuck, Olekmińsk i Pokrowsk, by po 4400 kilometrach dotrzeć do Morza Łaptiewów, części Oceanu Arktycznego.

Tam, u ujścia, Lena tworzy jedną z największych i najbardziej dziewiczych delt rzecznych na świecie, rozlewając się na tysiące kanałów i wysepek zamieszkanych głównie przez ptactwo wodne. Wyżej, w środkowym biegu, rzeka przecina Stołpy Leny, czyli ciągnące się na kilkadziesiąt kilometrów wzdłuż brzegu skalne formacje przypominające kolumny, wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Przez większość roku Lena jest zamarznięta, a lokalna ludność, w tym Jakuci prowadzący tradycyjny wypas reniferów, od wieków wykorzystuje jej lód jako naturalną drogę zimową, gdy żadny inny środek transportu nie jest w stanie przebić się przez syberyjską tajgę.

Inne kryteria oceny rzek

Długość to tylko jeden ze sposobów mierzenia wielkości rzeki i jak już wiemy z historii Nilu, bywa zaskakująco zawodny. Gdybyśmy ułożyli ranking według ilości niesionej wody, na szczycie bezkonkurencyjnie stałaby Amazonka, a drugie miejsce, zamiast Nilu, zajęłoby Kongo z przepływem około 41 tysięcy metrów sześciennych na sekundę. Nil, król długości, w tym zestawieniu nie zmieściłby się nawet w pierwszej dziesiątce.

Podobnie jest z głębokością. Tytuł najgłębszej rzeki świata, jak już wiemy, należy do Konga, a nie do żadnej z rzek zajmujących wyższe miejsca w rankingu długości. Jeszcze inaczej wygląda ranking według powierzchni dorzecza: tu prowadzi Amazonka z obszarem około 7 milionów kilometrów kwadratowych, czyli obszarem większym niż Australia, a na drugim miejscu ponownie plasuje się Kongo, przed Nilem i Missisipi. Ta rozbieżność między rankingami dobrze pokazuje, że pytanie „która rzeka jest największa” nigdy nie ma jednej, prostej odpowiedzi. I chyba właśnie dlatego geografowie wciąż się o to spierają ponad sto lat od czasu, gdy wydawało się, że wszystko już zmierzono.