Bolonia – co zobaczyć?

Kilka słów o Bolonii

Zanim przejdę do najważniejszych i najciekawszych miejsc w Bolonii, opowiem w kilku słowach, co to właściwie za miasto, z czego słynie i dlaczego warto je odwiedzić. Rzym nazywany jest „Wiecznym Miastem”, Werona „Miastem Miłości”, a Florencja „Kolebką Renesansu”. Bolonia doczekała się natomiast aż trzech przydomków: „Uczona” (La Dotta), „Tłusta” (La Grassa) i „Czerwona” (La Rossa). Każdy z nich jest jak najbardziej uzasadniony.

Przydomek La Dotta nawiązuje do Uniwersytetu Bolońskiego, uznawanego za najstarszy, nieprzerwanie działający uniwersytet świata zachodniego. La Grassa odnosi się z kolei do bogatej kuchni regionu Emilia-Romania. To właśnie stąd pochodzą między innymi tortellini, mortadela i sos ragù, który w innych krajach często nazywany jest sosem bolońskim. Określenie La Rossa związane jest natomiast z charakterystycznymi ceglanymi fasadami i czerwonymi dachami historycznego centrum, a także do politycznej historii miasta.

Te trzy przydomki idealnie nakreślają, jaka jest Bolonia. To miasto nauki, świetnej kuchni i wyjątkowej, klimatycznej zabudowy. Najważniejsze atrakcje znajdują się stosunkowo blisko siebie. Wiele z nich można zobaczyć podczas dwu- lub trzydniowego wyjazdu, przemieszczając się głównie pieszo – często pod słynnymi bolońskimi portykami.

Piazza Maggiore

Zwiedzanie centrum najlepiej rozpocząć od Piazza Maggiore, głównego placu Bolonii. Powstał w XIII wieku, a stojące przy nim budynki przez stulecia pełniły funkcje administracyjne, religijne i reprezentacyjne. Wokół placu znajdują się między innymi bazylika św. Petroniusza, Palazzo d’Accursio, Palazzo del Podestà oraz Palazzo Re Enzo. Każdy z tych budynków jest osobną atrakcją, dlatego na obejście całego Piazza Maggiore warto przeznaczyć nieco więcej czasu.

Wzniesiony około 1200 roku Palazzo del Podestà był pierwszą siedzibą władz miejskich. Nad budynkiem góruje Torre dell’Arengo, z której dzwon zwoływał dawniej mieszkańców na ważne zgromadzenia i ogłoszenia.

Pod arkadami pałacu znajduje się Voltone del Podestà, znane z nietypowej akustyki. Wystarczy stanąć w jednym narożniku sklepienia i powiedzieć coś szeptem, aby osoba stojąca po przeciwnej stronie usłyszała każde słowo. Jest to naprawdę ciekawa atrakcja, którą polecam przetestować wraz ze znajomymi. 

Tuż obok wznosi się Palazzo Re Enzo, wybudowany w latach 1244–1246. Swoją nazwę zawdzięcza Enzowi, królowi Sardynii i synowi cesarza Fryderyka II. Po przegranej bitwie pod Fossaltą trafił on do bolońskiej niewoli i spędził w pałacu 23 lata, aż do swojej śmierci.

Bazylika św. Petroniusza (Basilica di San Petronio)

Przy Piazza Maggiore znajduje się największy kościół w Bolonii, czyli bazylika św. Petroniusza. Jej budowę rozpoczęto w 1390 roku według projektu Antonia di Vincenzo. Świątynia miała być demonstracją potęgi miasta, a jej rozmiary miały przewyższyć nawet bazylikę św. Piotra w Rzymie. Ambitne plany zostały jednak ograniczone przez papiestwo.

O niedokończonej budowie świadczy fasada. Jej dolną część pokrywa jasny marmur, natomiast górna pozostała ceglana. Jest to bardzo charakterystyczny element, który sprawia, że bazylikę trudno pomylić z jakimkolwiek innym kościołem.

Wewnątrz również znajduje się kilka elementów, na które warto zwrócić uwagę. Na posadzce można zobaczyć linię południkową wyznaczoną w XVII wieku przez astronoma Giovanniego Domenica Cassiniego. Ma niemal 67 metrów długości i należy do najdłuższych konstrukcji tego rodzaju na świecie.

W kaplicy zachowały się natomiast freski Giovanniego da Modena przedstawiające Raj i Piekło. Właśnie w tej świątyni w 1530 roku papież Klemens VII koronował Karola V na cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego.

Dwie Wieże – Asinelli i Garisenda (Le Due Torri)

Trudno wyobrazić sobie panoramę Bolonii bez dwóch charakterystycznych, wyraźnie przechylonych wież. W średniowieczu podobnych konstrukcji było w mieście znacznie więcej. Wznosiły je zamożne rody, dla których wysokość budowli była sposobem na zaprezentowanie swojej pozycji i wpływów.

Wyższa Torre degli Asinelli mierzy 97,2 metra i odchyla się od pionu o ponad dwa metry. Jej budowę datuje się na początek XII wieku. Sąsiednia Torre della Garisenda ma obecnie około 48 metrów. Początkowo była wyższa, jednak już w XIV wieku skrócono ją w obawie przed zawaleniem.

Przed zaplanowaniem wizyty warto wiedzieć, że obecnie (stan na sierpień 2026) obie wieże pozostają zamknięte dla zwiedzających. Garisenda od 2023 roku przechodzi prace zabezpieczające, a Asinelli została zamknięta prewencyjnie ze względu na niewielką odległość między konstrukcjami. Można je więc podziwiać wyłącznie z zewnątrz, między innymi ze skrzyżowania Via Rizzoli i Via Zamboni.

Fontanna Neptuna (Fontana del Nettuno)

Kilka kroków od Piazza Maggiore znajduje się Fontanna Neptuna, jedna z najbardziej charakterystycznych rzeźb w Bolonii. Mieszkańcy miasta nazywają przedstawioną na niej postać il Gigante, czyli Olbrzymem.

Za wykonanie brązowego posągu boga mórz odpowiadał flamandzki rzeźbiarz Giambologna, natomiast projekt architektoniczny przygotował Tommaso Laureti. Fontannę ukończono w 1566 roku jako symbol władzy papieża Piusa IV.

Szczególnie warto przyjrzeć się trójzębowi trzymanemu przez Neptuna. To właśnie on miał stać się inspiracją dla logo marki Maserati, której historia przez wiele lat była związana z Bolonią.

Tuż obok mieści się Biblioteca Salaborsa, główna biblioteka publiczna miasta. Jej atrium przykrywa szklana podłoga, przez którą można zobaczyć pozostałości rzymskiej zabudowy odkrytej pod budynkiem. Wstęp do biblioteki jest bezpłatny.

Archiginnasio i Teatr Anatomiczny (Palazzo dell’Archiginnasio)

Ślady akademickiej przeszłości Bolonii można zobaczyć w Palazzo dell’Archiginnasio, które przez ponad dwieście lat pełniło funkcję głównej siedziby miejscowego uniwersytetu. Budynek powstał w XVI wieku z inicjatywy papieża Piusa IV. Już podczas spaceru po pałacowych korytarzach uwagę przyciągają ściany i sklepienia pokryte tysiącami herbów. Należały one do studentów i profesorów przybywających do Bolonii z różnych części Europy.

Najbardziej znanym pomieszczeniem jest Teatro Anatomico, czyli XVII-wieczna sala, w której odbywały się publiczne sekcje zwłok. Drewniane wnętrze przypomina niewielki amfiteatr, a szczególną uwagę zwracają rzeźby postaci pozbawionych skóry oraz kasetonowy sufit przedstawiający Apolla i konstelacje.

Podczas bombardowania w 1944 roku teatr został poważnie uszkodzony. Część drewnianych elementów udało się jednak wydobyć z ruin i ponownie wykorzystać przy powojennej rekonstrukcji. Bilet do teatru obejmuje również wejście do reprezentacyjnej Sali Stabat Mater.

Sanktuarium Madonna di San Luca (Santuario della Madonna di San Luca)

Nieco dalej od historycznego centrum, na wzgórzu Colle della Guardia, wznosi się sanktuarium Madonna di San Luca. Jego obecny barokowy wygląd pochodzi z XVIII wieku, ale historia tego miejsca sięga znacznie wcześniej.

Wewnątrz przechowywana jest niewielka ikona Madonny z Dzieciątkiem, datowana na przełom XII i XIII wieku. Według legendy jej autorem miał być sam św. Łukasz Ewangelista. Każdego roku w maju obraz przenoszony jest w uroczystej procesji do katedry św. Piotra w centrum Bolonii. Tradycja ta sięga XV wieku.

Do świątyni prowadzi najdłuższy portyk w mieście, rozpoczynający się w pobliżu Porta Saragozza. Trasa liczy niemal cztery kilometry i prowadzi stopniowo pod górę. Na kopule znajduje się także taras widokowy. Po pokonaniu około 110 schodów można zobaczyć panoramę Bolonii i otaczających ją wzgórz.

Portyki Bolonii wpisane na listę UNESCO (Portici di Bologna)

Spacerując po Bolonii, trudno nie zwrócić uwagi na ciągnące się wzdłuż ulic kryte arkady. Ich łączna długość wynosi około 62 kilometry, z czego ponad 40 kilometrów znajduje się w historycznej części miasta.

Pierwsze portyki zaczęły powstawać już w XI wieku. Początkowo pozwalały powiększyć powierzchnię prywatnych budynków, między innymi na potrzeby rozwijającego się handlu i rzemiosła, bez ograniczania przestrzeni przeznaczonej dla pieszych. Z czasem zapotrzebowanie na dodatkowe miejsce rosło wraz z liczbą mieszkańców, studentów i profesorów przybywających do Bolonii. Kryte przejścia chroniły jednocześnie przed słońcem i deszczem oraz tworzyły przestrzeń, z której mogli korzystać wszyscy mieszkańcy.

Budowa portyków nie była więc przypadkowa. Już statut miejski z 1288 roku zobowiązywał właścicieli nowych budynków do ich wznoszenia. Dzięki temu zadaszone przejścia stały się nieodłącznym elementem miejskiej zabudowy, a nie jedynie ozdobą reprezentacyjnych pałaców.

W 2021 roku dwanaście najbardziej charakterystycznych odcinków bolońskich portyków wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Najsłynniejszy z nich prowadzi do sanktuarium Madonna di San Luca. Ma prawie cztery kilometry długości i według jednej z wersji składa się z 666 łuków. Dokładna liczba zależy jednak od przyjętej metody liczenia – nawet oficjalne źródła podają wartości od 664 do 666.

Torre dell’Orologio (Wieża Zegarowa)

Panoramę Piazza Maggiore, bazyliki św. Petroniusza i czerwonych dachów Bolonii można podziwiać z Torre dell’Orologio. Wieża, nazywana również Torre Accursi, stanowi część Palazzo d’Accursio. Po zakończeniu prac restauracyjnych budowlę ponownie udostępniono zwiedzającym w 2021 roku. Na jej szczycie znajduje się taras, który obecnie jest jednym z najlepszych punktów widokowych w samym centrum miasta.

Szczególnego znaczenia miejsce nabrało po zamknięciu wież Asinelli i Garisenda. Torre dell’Orologio pozostaje jedną z niewielu ogólnodostępnych budowli, z których można spojrzeć na Bolonię z góry. Bilet na wieżę obejmuje także wejście do Collezioni Comunali d’Arte, czyli miejskiej kolekcji sztuki znajdującej się we wnętrzach Palazzo d’Accursio.

Pinakoteka Narodowa w Bolonii (Pinacoteca Nazionale di Bologna)

Miłośnicy malarstwa powinni skierować się do dzielnicy uniwersyteckiej, gdzie w dawnym nowicjacie jezuickim mieści się Pinakoteka Narodowa. Jej kolekcja koncentruje się przede wszystkim na sztuce bolońskiej i emiliańskiej od XIV do XVIII wieku. Na ekspozycji można zobaczyć dzieła takich twórców jak Vitale da Bologna, Francesco del Cossa czy bracia Carracci. Jednym z najcenniejszych obrazów w zbiorach jest „Ekstaza św. Cecylii” Rafaela.

Uniwersytet Boloński (Università di Bologna)

Jednym z najważniejszych powodów, dla których Bolonia nosi przydomek La Dotta, jest działający tu od średniowiecza uniwersytet. Uznaje się go za najstarszą nieprzerwanie funkcjonującą uczelnię świata zachodniego. Za datę jego założenia przyjmuje się 1088 rok, choć została ona oficjalnie ustalona dopiero osiem stuleci później przez komisję historyków. Początki uczelni różniły się od historii wielu innych europejskich uniwersytetów. Nie powstała ona z inicjatywy władcy ani Kościoła, lecz samych studentów, którzy zrzeszali się w grupy określane jako nationes.

Za jednego z najważniejszych twórców bolońskiej szkoły prawa uznaje się Irneriusa, zajmującego się interpretacją prawa rzymskiego. W XII wieku działał tu również Gracjan, autor dzieła, które stało się jednym z fundamentów prawa kanonicznego. Wśród dawnych studentów znaleźli się między innymi Petrarka, Erazm z Rotterdamu i Mikołaj Kopernik. Obecnie uczelnia działa na kilku kampusach, natomiast jej najważniejszą historyczną siedzibą pozostaje Archiginnasio.

Palazzo d’Accursio

Zachodnią część Piazza Maggiore zajmuje Palazzo d’Accursio, który obecnie pełni funkcję bolońskiego ratusza. Najstarszą częścią kompleksu był XIII-wieczny dom prawnika Accursia, rozbudowywany później na potrzeby władz miasta.

We wnętrzach warto zobaczyć między innymi Salę Farnese oraz Salę Urbana, ozdobioną herbami dawnych gubernatorów i legatów papieskich. Na drugim piętrze mieszczą się Collezioni Comunali d’Arte. Zgromadzona tam kolekcja obejmuje obrazy, meble oraz przedmioty należące dawniej do bolońskich rodów arystokratycznych. Zwiedzanie można połączyć z wejściem na sąsiednią Torre dell’Orologio.

Katedra św. Piotra (Cattedrale di San Pietro)

Choć bazylika św. Petroniusza jest znacznie bardziej rozpoznawalna, to właśnie katedra św. Piotra jest główną świątynią archidiecezji Bolonii. Historia kościoła sięga wczesnego średniowiecza, jednak budowla kilkukrotnie ulegała zniszczeniu w wyniku pożarów. Obecną, barokową formę katedra uzyskała przede wszystkim w XVII i XVIII wieku.

Nad świątynią wznosi się około 70-metrowa kampanila (dzwonnica). W jej wnętrzu ukryta jest starsza wieża pochodząca z X wieku. Znajduje się tu również zespół czterech dzwonów, w tym największy dzwon Bolonii, nazywany przez mieszkańców la nonna, czyli babcią.

W środku można zobaczyć między innymi „Zwiastowanie” Ludovica Carracciego oraz terakotową grupę rzeźbiarską autorstwa Alfonsa Lombardiego.

Bazylika św. Dominika (Basilica di San Domenico)

Jednym z ważniejszych bolońskich kościołów jest świątynia związana z zakonem dominikanów. To właśnie tutaj znajduje się grobowiec św. Dominika, który zmarł w Bolonii w 1221 roku.

Najcenniejszym elementem wnętrza jest marmurowy relikwiarz nazywany Arca di San Domenico. Powstawał przez kilka stuleci, a pracowali nad nim między innymi Nicola Pisano i Niccolò dell’Arca.

Swój wkład w jego stworzenie miał również młody Michał Anioł. Wykonał trzy figury: św. Petroniusza trzymającego model Bolonii, św. Prokulusa oraz anioła ze świecznikiem. Kopułę apsydy zdobi natomiast „Chwała św. Dominika” autorstwa Guida Reniego. Wstęp do bazyliki jest bezpłatny.

Bazylika Santa Maria della Vita – Opłakiwanie Chrystusa

Niepozorny kościół przy Via Clavature skrywa jedno z najbardziej ekspresyjnych dzieł włoskiego renesansu. Z zewnątrz bazylika Santa Maria della Vita nie wyróżnia się tak, jak inne bolońskie świątynie, jednak jej wnętrze zdecydowanie warto zobaczyć.

Najważniejszym dziełem jest „Opłakiwanie Chrystusa” autorstwa Niccolò dell’Arca. Rzeźbiarska kompozycja składa się z siedmiu naturalnej wielkości figur wykonanych z polichromowanej terakoty. Postacie otaczające ciało Chrystusa zostały przedstawione w ruchu, z twarzami wykrzywionymi przez rozpacz.

Trudno przejść obok tej sceny obojętnie, zwłaszcza, że rzeźby nie przypominają spokojnych i idealizowanych przedstawień znanych z wielu kościołów. Pisarz Gabriele D’Annunzio określił dzieło mianem urlo di pietra, czyli „krzyku z kamienia”.

Na piętrze oratorium znajduje się również „Zaśnięcie Matki Bożej” Alfonsa Lombardiego, składające się z piętnastu terakotowych figur.

Mała Wenecja

Nie wszystkie ciekawe miejsca w Bolonii są monumentalnymi pałacami, kościołami i muzeami. Przy Via Piella znajduje się niewielkie okienko w murze, znane jako Finestrella di Via Piella, przez które można zobaczyć Canale delle Moline.

Widoczny stąd kanał jest pozostałością dawnego systemu wodnego, który od średniowiecza napędzał miejskie młyny i warsztaty. Większość bolońskich kanałów została zasypana lub przykryta w XX wieku, dlatego ten fragment należy dziś do nielicznych widocznych pozostałości dawnej sieci.

Miejsce bywa nazywane Małą Wenecją. Porównanie jest wprawdzie nieco na wyrost – gondoli raczej tu nie znajdziesz – ale rząd kamienic odbijających się w wodzie tworzy naprawdę ładny widok. Z pewnością zrobisz tu sobie piękne zdjęcie.

Muzeum Historii Bolonii (Palazzo Pepoli)

Dzieje miasta od czasów starożytnych aż po współczesność można poznać w Palazzo Pepoli. Budynek był niegdyś siedzibą jednego z najważniejszych bolońskich rodów, a obecnie mieści Muzeum Historii Bolonii.

Ekspozycja rozpoczyna się od czasów etruskiej Felsiny, która istniała w miejscu dzisiejszego miasta. Zamiast ograniczać się do tradycyjnych gablot z zabytkami, muzeum wykorzystuje multimedia, makiety oraz rozbudowaną scenografię. W centrum pałacu znajduje się Torre del Tempo, nowoczesna szklano-stalowa konstrukcja, łącząca poszczególne poziomy historycznego budynku.

Quadrilatero i targi miejskie

Kilka kroków od Piazza Maggiore rozciąga się Quadrilatero, dawna dzielnica handlowa, pełna wąskich uliczek, sklepów spożywczych, delikatesów, restauracji i niewielkich barów.

O wielowiekowej historii handlu przypominają nazwy ulic, takie jak Via Pescherie, Via Drapperie czy Via Orefici. Nawiązują one odpowiednio do sprzedawców ryb, tkanin oraz złotników, którzy dawniej prowadzili tutaj swoje warsztaty.

Jednym z najpopularniejszych miejsc jest Mercato di Mezzo, czyli kryty pasaż gastronomiczny, w którym można spróbować lokalnych produktów i dań. W ofercie znajdują się między innymi tortellini, mortadela oraz niewielkie placki tigelle.

Nieco dalej działa Mercato delle Erbe. Oprócz tradycyjnych stoisk z warzywami, mięsem, serami i pieczywem, mieszczą się tu również restauracje i bary. To dobre miejsce, aby spróbować bolońskiej kuchni z dala od najbardziej turystycznych lokali przy Piazza Maggiore.

Co zobaczyć w Bolonii? – podsumowanie

Choć Bolonia często pozostaje w cieniu popularniejszych miast, zdecydowanie nie oznacza to, że brakuje jej ciekawych miejsc. Na stosunkowo niewielkim obszarze znajdują się zabytkowe pałace, kościoły, muzea oraz miejsca związane z jednym z najstarszych uniwersytetów w Europie.

Większość atrakcji można zobaczyć podczas spaceru, przemieszczając się między Piazza Maggiore, dzielnicą uniwersytecką i dawnym Quadrilatero. Warto jednak zarezerwować również czas na wejście na wzgórze San Luca, wizytę w Archiginnasio oraz spokojny posiłek. W końcu Bolonia nie bez powodu nosi przydomek La Grassa. Zwiedzanie jej na pusty żołądek byłoby niemal obrazą lokalnej tradycji. Życzę Ci wspaniałej podróży do Bolonii.