Kuchnia francuska - czego spróbować będąc we Francji?

Czym jest kuchnia francuska i jak powstawała?

Za jeden z fundamentów francuskiej tradycji kulinarnej uznaje się "Le Viandier". Jest to księga przepisów skomponowana około 1375-1390 roku przez Guillaume'a Tirela, znanego jako Taillevent, kucharza na dworze króla Karola V. Zachowały się cztery rękopisy tego dzieła, liczącego około 220 przepisów. To jedna z najstarszych francuskich ksiąg kucharskich, powstała dwa i pół wieku przed pierwszym polskim zbiorem przepisów z 1682 roku.

Prestiż francuskiej gastronomii rósł od XVII wieku, w okresie panowania Ludwika XIV, kiedy na dworze królewskim ukształtowały się podstawy tego, co dziś nazywa się haute cuisine - tradycją kuchni wykwintnej, kosztownej i opartej na rozbudowanych technikach. Ten nurt zdominował światową gastronomię aż do lat 60. XX wieku, kiedy grupa szefów kuchni z Paulem Bocuse na czele zapoczątkowała nouvelle cuisine. Nowy nurt w porównaniu do ciężkich, długo gotowanych sosów postawił na lekkość, świeżość produktu i krótszy czas przygotowania dania, bliżej naturalnego smaku składników.

Wpis na listę UNESCO z 2010 roku dotyczył konkretnie "posiłku gastronomicznego Francuzów" jako rytuału społecznego: aperitifu, minimum czterech dań (przystawka, danie z rybą lub mięsem i warzywami, ser, deser) oraz zakończenia posiłku likierem.

Sosy matki - fundament francuskiej gastronomii

System pięciu sosów matek to jeden z najważniejszych wkładów Francji do światowej kuchni. Jako pierwszy opisał go Marie-Antoine Carême w 1833 roku - wymienił cztery sosy, wśród nich allemande. Sto lat później Auguste Escoffier zmienił tę listę: usunął z niej allemande (uznał go za odmianę jednego z pozostałych sosów) i dodał sos pomidorowy. Piąty sos, hollandaise (sos holenderski), dołączył do grona sosów matek jeszcze później, w angielskim wydaniu książki Escoffiera z 1907 roku.

Tak powstała ostateczna piątka, która do dziś jest podstawą nauki gotowania: beszamel, velouté, espagnole, hollandaise i sos pomidorowy.

Cztery z pięciu sosów matek bazują na zasmażce (roux) - mączno-tłuszczowym zagęszczaczu smażonym przed dodaniem płynu. Piąty, hollandaise, to emulsja żółtek z klarowanym masłem, przygotowywana w niskiej temperaturze, bez mąki.

Pieczywo i wypieki

Bagietka

Francuskie prawo precyzyjnie definiuje, co może nazywać się bagietką tradycyjną. Dekret z 13 września 1993 roku ("Décret Pain") określa "baguette de tradition française" jako pieczywo z czterech składników - mąki pszennej, wody, soli i drożdży lub zakwasu - bez dodatków, bez zamrażania, wypiekane na miejscu sprzedaży. Standardowa bagietka waży około 250 gramów, ma 65-70 centymetrów długości i 5-6 centymetrów średnicy.

Historia samego chleba w tej formie jest sporna. Jedna z teorii wiąże rozwój lekkiego, chrupiącego pieczywa z piecem parowym wprowadzonym przez austriackiego piekarza Augusta Zanga w Paryżu w 1839 roku. Inna łączy popularyzację długiego, wąskiego bochenka z prawem z 1920 roku, które zakazywało piekarzom pracy przed czwartą rano - węższy chleb piekł się szybciej niż okrągły bochenek, co pozwalało zdążyć na poranną sprzedaż.

Skala produkcji bagietek we Francji jest ogromna - szacuje się, że kraj spożywa ponad 10 miliardów bagietek rocznie, co odpowiada ponad 300 sztukom sprzedawanym co sekundę. Bagietka jest kupowana codziennie, zwykle rano i stanowi stały element śniadania oraz obiadu.

Croissant

Croissant wywodzi się z austriackiego kipferla - pieczywa w kształcie półksiężyca, poświadczonego w Austrii od co najmniej XIII wieku. Do Francji przywędrował za sprawą Augusta Zanga, tego samego piekarza, który wprowadził piec parowy. W latach 1838-1839 otworzył w Paryżu Boulangerie Viennoise przy rue de Richelieu. Nowoczesny croissant, wypiekany z ciasta drożdżowego przekładanego masłem i wielokrotnie składanego na pół (tak powstają charakterystyczne warstwy), ukształtował się jednak dopiero na początku XX wieku. Pierwszy udokumentowany francuski przepis na croissant w tej formie opublikował Sylvain Claudius Goy w 1915 roku.

Pain au chocolat

Pain au chocolat wypieka się z tego samego ciasta drożdżowego co croissant, formując je w prostokąt z jedną lub dwiema sztabkami ciemnej czekolady w środku. Na południowym zachodzie Francji - w Tuluzie, Bordeaux i Gaskonii, a także w Quebecu - ten wypiek nazywa się "chocolatine". Spór o nazewnictwo jest na tyle żywy, że w 2018 roku poseł Aurélien Pradié zgłosił w parlamencie poprawkę mającą oficjalnie uznać nazwę "chocolatine" - została odrzucona, a "pain au chocolat" pozostaje nazwą standardową.

Brioche

Brioche to bogate, drożdżowe ciasto z dużą ilością masła i jaj - dużo bardziej maślane i słodkie niż zwykły chleb, ale mniej słodkie niż torty czy ciasta na deser. Ma charakterystyczny, złoty kolor i miękką, puchatą strukturę, często formowaną w kulki ułożone jedna na drugiej (brioche à tête) albo pieczoną w prostokątnej formie, jak chleb. We Francji jada się je głównie na śniadanie, samo albo z masłem i konfiturą, czasem też jako bazę do wytrawnych i słodkich wypieków.

Z brioche związany jest jeden z najbardziej trwałych mitów francuskiej historii. Powszechnie uważa się, że to Maria Antonina, widząc głodujący lud, miała powiedzieć "niech jedzą briochę" (w polskim tłumaczeniu funkcjonuje to błędnie jako "niech jedzą ciastka") Nie jest to jednak możliwe, bo w tym czasie Maria Antonina przebywała w Austrii i była jeszcze dzieckiem, a autor tego cytatu wskazywał na bezimienną „wielką księżną”.

Omlet

Najsłynniejszy francuski omlet pochodzi z Mont-Saint-Michel w Normandii, z restauracji La Mère Poulard. To omlet zupełnie inny od tego znanego z domowej kuchni - bardzo puszysty, o sufletowej, napowietrzonej konsystencji, którą uzyskuje się przez długie, energiczne ubijanie osobno białek i żółtek, a potem smażenie na maśle na dużej, miedzianej patelni nad otwartym ogniem.

Poza tą jedną, słynną wersją, Francuzi rozróżniają kilka klasycznych typów omletu. Najprostszy to omelette nature, bez dodatków oraz omelette aux fines herbes - z posiekanym szczypiorkiem, natką pietruszki i estragonem, wymieszanymi z jajkami przed smażeniem. Istnieje też wersja na słodko: omelette soufflée, z ubitymi na sztywno białkami, podawana jako deser z ciepłą konfiturą i cukrem pudrem, czasem z dodatkiem alkoholu (kirsch lub rum).

Zupy i przystawki

Zupa cebulowa

Zupa cebulowa to kremowo-klarowny bulion na bazie długo smażonej, skarmelizowanej cebuli, zalanej bulionem wołowym z dodatkiem białego wina, zapieczony pod grillem z grzanką i tartym serem - najczęściej gruyère - do uzyskania złocistej, chrupiącej skórki. Podaje się ją w małym żeliwnym lub ceramicznym naczyniu, prosto z piekarnika, bardzo gorącą.

Nowoczesna forma tej zupy ukształtowała się w połowie XIX wieku wokół paryskiego targu Les Halles, gdzie serwowano ją całą dobę robotnikom targowym - stąd przydomek "gratinée des Halles". Zyskała też opinię "zupy pijaków" i domowego lekarstwa na kaca, co wynikało z niskiej ceny i łatwej dostępności składników.

Żabie udka

Żabie udka (cuisses de grenouille) to danie otoczone stereotypem silniejszym niż jego rzeczywista powszechność - Francuzi spożywają ich rocznie około 4000 ton, ale ponieważ żaby są we Francji chronione od około 1980 roku, większość trafiającego na talerze mięsa jest importowana, głównie z Indonezji, największego eksportera na świecie. Tradycyjnie przygotowuje się je smażone na maśle z czosnkiem i pietruszką (à la persillade). Region historycznie kojarzony z tym daniem to Dombes w departamencie Ain, niedaleko Lyonu, obszar naturalnych stawów. Smak i konsystencję mięsa porównuje się często do kurczaka.

Escargots (ślimaki)

Ślimaki, obok żabich udek, są prawdopodobnie najbardziej rozpoznawalnym przez turystów daniem kuchni francuskiej - i tym, które najczęściej wywołuje wahanie przed spróbowaniem. Escargots de Bourgogne przygotowuje się z gatunku Helix pomatia, znanego jako winniczek, zapiekanego w skorupce z masłem czosnkowo-ziołowym (beurre d'escargot), siekaną natką pietruszki i szalotką. Podaje się je najczęściej w porcjach po sześć lub dwanaście sztuk, z użyciem specjalnego widelczyka i szczypiec do skorupek.

Gatunek jest we Francji chroniony prawnie od 1979 roku, z zakazem zbierania w sezonie rozrodczym między 1 kwietnia a 30 czerwca, a krajowa produkcja wynosi około tysiąca ton rocznie.

Tapenada

Tapenada powstała w Marsylii w 1880 roku, a jej stworzenie przypisuje się szefowi kuchni Meynierowi z restauracji La Maison Dorée. Nazwa wywodzi się od prowansalskiego słowa "tapena" oznaczającego kapary. Oryginalny przepis zawierał czarne oliwki, kapary, anchois, tuńczyka i koniak. Nowoczesne wersje najczęściej pomijają tuńczyka i koniak, ograniczając się do oliwek, kaparów, anchois i oliwy. Podaje się ją jako pastę do smarowania na pieczywie, typowo jako przystawkę lub dodatek do aperitifu.

Rillettes, pâté i terrine

Rillettes przygotowuje się z mięsa - najczęściej wieprzowego, ale też gęsiego lub kaczego - gotowanego cztery do dziesięciu godzin we własnym tłuszczu, a następnie rozdrabnianego na drobne włókna i przechowywanego zanurzonego w tym samym tłuszczu. Nazwa pochodzi od starofrancuskiego słowa "rille", oznaczającego pasek wieprzowiny. Danie kojarzone jest głównie z regionem Touraine i miastem Tours - rillettes de Tours mają od 15 listopada 2013 roku ochronę geograficzną IGP. Sarthe i Le Mans zdobyły swoją część sławy dzięki rozwojowi kolei w XIX wieku, gdy charcutier Albert Lhuissier z Connerré zaczął sprzedawać rillettes pasażerom przejeżdżających pociągów.

Terrine różni się od rillettes grubszą, bardziej widoczną strukturą kawałków mięsa, pieczoną w prostokątnej formie (od której bierze nazwę). Pâté ma z kolei gładszą, drobniej zmieloną konsystencję, bliższą pasty.

Croque Monsieur i Croque Madame

Croque Monsieur to zapiekany tost z pieczywa, szynki i startego sera - najczęściej gruyère lub ementalera - do którego dodaje się jeszcze warstwę beszamelu albo sosu Mornay, co odróżnia go od zwykłej tostowej kanapki i daje wilgotny, kremowy środek pod chrupiącą, zapieczoną skórką z wierzchu. Przygotowuje się go zapiekając w piekarniku lub na grillu, aż ser się roztopi i lekko zbrązowieje na powierzchni. Croque Madame to ta sama kanapka z dodatkiem sadzonego jajka na wierzchu, które podaje się z płynnym żółtkiem - nazwa nawiązuje żartobliwie do damskiego kapelusza, jaki tworzy jajko na toście.

Ryby i owoce morza

Bouillabaisse

Bouillabaisse to zupa rybna z Marsylii, pierwotnie danie rybaków przygotowywane z ryb, które nie sprzedały się na targu. Nazwa wywodzi się z prowansalskiego wyrażenia "boui-abaisso", odnoszącego się do etapu przygotowania: gdy zupa zaczyna się gotować, należy zmniejszyć ogień. Podaje się ją w dwóch etapach - najpierw bulion z grzankami i sosem rouille na bazie czosnku, oliwy, szafranu i chili, a potem same ryby, którym bulion nadał smak.

Małże (moules marinières)

Moules marinières, czyli małże "po marynarsku", przygotowuje się z małży gotowanych pod przykryciem na dużym ogniu przez pięć do siedmiu minut, aż muszle się otworzą, z białym winem, szalotką, natką pietruszki, masłem i czasem czosnkiem. Danie kojarzone jest z Normandią i całym wybrzeżem atlantyckim. W wersji normandzkiej wino czasem zastępuje się cydrem. Na północy Francji, blisko granicy z Belgią, popularna jest wersja moules-frites - małże podawane z frytkami.

Ostrygi

Francuskie ostrygi dzielą się na dwa gatunki: creuse (Crassostrea gigas, ostryga wklęsła), stanowiącą około 95 procent produkcji, oraz znacznie rzadszą plate (Ostrea edulis, ostryga płaska, 1-2 procent produkcji), do której należy słynny Belon z Bretanii. Największy basen produkcyjny to Marennes-Oléron w Charente-Maritime, dający około 60 tysięcy ton rocznie, czyli około połowę francuskiej produkcji - to jedyne francuskie ostrygi objęte jednocześnie ochroną geograficzną IGP i certyfikatem Label Rouge (odmiana fine de claire verte). Inne istotne regiony produkcyjne to basen Arcachon, Normandia (Isigny, Saint-Vaast) i Bretania (Cancale).

Ostrygi sortuje się w skali numerycznej od 0 do 5, gdzie mniejsza liczba oznacza większą ostrygę. Szczyt konsumpcji przypada na okres świąteczny - Boże Narodzenie i Nowy Rok. Jada się je tradycyjnie na surowo, z pieczywem, masłem i lampką białego wina.

Dania mięsne

Boeuf bourguignon

Boeuf bourguignon to wołowina - klasycznie z rasy charolaise - długo duszona w czerwonym winie burgundzkim, z bulionem, marchwią, cebulą, czosnkiem, bukietem garni, boczkiem (lardons), cebulkami perłowymi i pieczarkami.

Coq au vin

Coq au vin to kurczak duszony w czerwonym winie z lardons, pieczarkami, cebulą i czosnkiem - długie, powolne duszenie sprawia, że mięso staje się bardzo miękkie, a sos gęsty i głęboko winny. We Francji funkcjonują regionalne warianty: coq au vin jaune z Jury, coq au riesling z Alzacji i coq au Champagne.

Cassoulet

Cassoulet to gęsty gulasz z białej fasoli (odmiana lingot) i mięsa, długo zapiekany w glinianym naczyniu zwanym cassole, od którego danie wzięło nazwę. Centrum kulinarnym tego dania jest miasto Castelnaudary w Langwedocji, choć istnieją trzy główne regionalne wersje: z Castelnaudary (z konfitem z gęsi lub kaczki, wieprzowiną i kiełbasą toulouse), z Carcassonne (z dodatkiem baraniny, czasem kuropatwy) i z Tuluzy (z kiełbasą toulouse i baraniną).

Confit de canard

Confit de canard, czyli kacze udka konfitowane, to specjalność Gaskonii - regionu obejmującego departamenty Gers i Landes oraz część Périgordu. Nazwa pochodzi od czasownika "confire" (konserwować). Udka solone, a następnie gotowane od czterech do dziesięciu godzin we własnym tłuszczu, można przechowywać zanurzone w tym samym tłuszczu nawet do sześciu miesięcy - to technika, która powstała pierwotnie jako metoda konserwacji mięsa, nie tylko sposób jego przygotowania. Podaje się je z chrupiącą skórką, tradycyjnie z ziemniakami sarladaises, smażonymi na tłuszczu kaczym.

Foie gras

Foie gras to wątroba kaczki lub gęsi, popularna w Polsce także pod nazwą "pasztet strasburski". Główne regiony produkcji to południowy zachód Francji (Gaskonia, Périgord, Landes) oraz Alzacja z centrum w Strasburgu. Podaje się je na ciepło, w krótko smażonych plastrach albo na zimno, jako gładki pasztet lub terrinę - tradycyjnie z figami, konfiturą cebulową lub słodkim winem typu Sauternes, które podkreślają jego kremową konsystencję. Ustawa z 2006 roku formalnie uznaje foie gras za "chronione dziedzictwo kulturowe i gastronomiczne Francji”.

Jagnięcina prowansalska

Jagnięcina z Prowansji jest tradycyjnie pieczona z ziołami prowansalskimi, czosnkiem i oliwą z oliwek, podawana z warzywami charakterystycznymi dla regionu - bakłażanem, cukinią, pomidorami. Zioła (rozmaryn, tymianek) wnikają w mięso podczas długiego pieczenia, co jest podstawową techniką odróżniającą tę wersję od innych regionalnych sposobów przygotowania jagnięciny we Francji.

Tartiflette

Tartiflette to danie z ziemniaków, sera reblochon, boczku i cebuli, kojarzone z Sabaudią i francuskimi Alpami. Wbrew "tradycyjnemu" wizerunkowi, w obecnej formie powstało dopiero w latach 80. XX wieku, wypromowane przez organizację branżową producentów reblochon, by zwiększyć jego sprzedaż - i skutecznie: produkcja sera wzrosła z około 6 do 10 tysięcy ton w ciągu dekady. Danie stało się popularnym posiłkiem po nartach w alpejskich stacjach narciarskich. Istnieją też jego warianty z innymi serami: croziflette, morbiflette i munstiflette.

Gratin dauphinois

Gratin dauphinois pochodzi z regionu Dauphiné w południowo-wschodniej Francji, gdzie jest udokumentowany od 1788 roku. Tradycyjny przepis wykorzystuje cienko krojone surowe ziemniaki, gotowane w mleku lub śmietanie, w naczyniu natartym czosnkiem, doprawione gałką muszkatołową - i, wbrew popularnym wersjom, oryginalnie bez sera. Dodanie sera zbliża danie do gratin savoyard, jego sabaudzkiego kuzyna i bywa traktowane jako odstępstwo od klasycznej receptury.

Dania warzywne i sałatki

Ratatouille

Ratatouille to gulasz warzywny z Prowansji, szczególnie utożsamiany z Niceą (ratatouille niçoise), przygotowywany z bakłażanów, cukinii, pomidorów, papryki, cebuli i czosnku, doprawiony oliwą i ziołami prowansalskimi. Nazwa wywodzi się od okcytańskiego słowa "ratatolha" oraz francuskiego czasownika "touiller" (mieszać). Choć danie ma korzenie w prowansalskiej tradycji chłopskiej, jego nowoczesny, spisany przepis pojawił się w druku dopiero około 1930 roku. Purystyczna zasada przygotowania, opisana w Larousse Gastronomique, wymaga smażenia każdego warzywa osobno, przed połączeniem ich w jedną całość - to pozwala każdemu składnikowi zachować własną konsystencję i smak, nie rozpadać się w jednolitą masę podczas długiego duszenia.

Salade niçoise

Sałatka nicejska (salade niçoise) pochodzi z Nicei, a jej pierwotna wersja była znacznie prostsza niż dzisiejsza - zawierała tylko pomidory, anchois i oliwę. Dziś toczy się wokół niej spór o autentyczność: Jacques Médecin, wieloletni mer Nicei i autor książki "Cuisine Niçoise", twierdził, że do salade niçoise nigdy nie należy dodawać gotowanego ziemniaka ani żadnego innego gotowanego warzywa, a rybą powinno być albo anchois, albo tuńczyk - nigdy obie naraz. Inne, popularne wersje przepisu (w tym ta samego Auguste'a Escoffiera) dodają ziemniaki i fasolkę szparagową, co puryści uznają za odstępstwo od tradycji.

Quiche Lorraine

Quiche Lorraine pochodzi z Lotaryngii, regionu na północnym wschodzie Francji - nazwa "quiche" wywodzi się od niemieckiego słowa "Kuchen" (ciasto), co odzwierciedla historię regionu pod wpływem niemieckojęzycznej kultury. Klasyczny skład to jajka, gęsta śmietana i boczek (lardons), pieczone w cieście kruchym lub francuskim - w oryginalnej wersji bez sera. Dodanie gruyère, choć powszechnie kojarzone z tym daniem, uchodzi wśród znawców kuchni regionalnej za nieautentyczne odejście od receptury, mimo że dziś funkcjonuje jako standard w większości restauracji.

Desery

Mus czekoladowy

Mus czekoladowy przygotowuje się z czekolady, żółtek i ubitych na sztywno białek lub bitej śmietany, co daje mu charakterystyczną, napowietrzoną, lekką konsystencję - nazwa "mousse" oznacza po francusku po prostu piankę. Deser podaje się zawsze na chłodno, po kilku godzinach w lodówce, które pozwalają mu stężeć - najczęściej w małych szklankach lub kokilkach, czasem z dodatkiem bitej śmietany lub owoców na wierzchu.

Mille-feuille

Mille-feuille, czyli "tysiąc listków", składa się z trzech warstw ciasta francuskiego przełożonych dwiema warstwami kremu patisserie (crème pâtissière), z wierzchem pokrytym lukrem lub fondantem. W Ameryce Północnej deser ten funkcjonuje pod nazwą "Napoleon" - wbrew powszechnemu przekonaniu, nazwa najprawdopodobniej nie ma nic wspólnego z Napoleonem Bonaparte, a wywodzi się od słowa "napolitain" (neapolitański). Nasza polska napoleonka również jest inspirowana tym deserem.

Crêpes

Crêpes to bretoński naleśnik, który funkcjonuje w dwóch głównych odmianach: galettes - wytrawne, z mąki gryczanej, naturalnie bezglutenowej, oraz crêpes sucrées - słodkie, na bazie mąki pszennej. Tradycyjnie podaje się je z bretońskim cydrem. We Francji funkcjonuje osobne święto naleśników, La Chandeleur (2 lutego), z którym wiąże się zwyczaj przewracania naleśnika na patelni ze złotą monetą w drugiej ręce - ma to przynieść pomyślność na cały rok.

Jeśli szukasz więcej francuskich słodkości, sprawdź nasz przewodnik po najlepszych francuskich słodyczach.

Sery francuskie

Formalnie Francja ma 46 serów objętych ochroną AOP (Appellation d'Origine Protégée) i 9 z ochroną IGP, a w sprzedaży dostępnych jest ponad 1200 różnych serów. Zgodnie z francuską tradycją stołu, ser podaje się po daniu głównym, a przed deserem.

Pełny przegląd francuskich serów - w tym Camembert, Brie, Roquefort, Comté i Reblochon - znajdziesz w naszym przewodniku po francuskich serach.

Napoje

Szampan

Region Szampanii na północnym wschodzie Francji, charakteryzuje się kredowymi glebami, sprzyjającymi uprawie trzech głównych szczepów: chardonnay, pinot noir i pinot meunier. Postać najczęściej kojarzoną z historią szampana jest benedyktyński mnich Dom Pérignon, który udoskonalił metodę produkcji - w tym technikę wtórnej fermentacji w butelce - i jako pierwszy w regionie zaczął produkować białe wino z czarnych winogron.

Wbrew popularnemu przekonaniu, Dom Pérignon nie wynalazł samego wina musującego - Anglik Christopher Merrett opisał podobną technikę już w 1662 roku, ponad trzydzieści lat wcześniej. Nazwa "Champagne" jest prawnie chroniona i podlega systemowi AOC.

Wina francuskie

Francuskie wina - podobnie jak niektóre sery - działają w systemie znaków jakości AOC (Appellation d'Origine Contrôlée) i AOP (Appellation d'Origine Protégée), które gwarantują, że wino faktycznie pochodzi z danego regionu i powstało według lokalnych, ściśle określonych zasad - dotyczących m.in. dozwolonych szczepów winogron i metody produkcji. System AOC wprowadzono we Francji w 1935 roku, a AOP to jego unijny odpowiednik, obowiązujący od 2012 roku równolegle ze starszym oznaczeniem. Francja pozostaje jednym z dwóch największych producentów wina na świecie, obok Włoch, z dwunastoma głównymi regionami winiarskimi - od Bordeaux i Burgundii, przez Szampanię i Dolinę Loary, po Prowansję i Langwedocję - każdym z własną charakterystyką szczepów i stylu wina.

Co zjeść we Francji? Podsumowanie

Francuska kuchnia jest zróżnicowana regionalnie - to, co warto zjeść na wybrzeżu Bretanii, różni się od specjalności Burgundii czy Prowansji. Planując wyjazd do Francji, warto zarezerwować czas na spróbowanie lokalnych dań w miejscu ich pochodzenia - od ślimaków w Burgundii, przez cassoulet w Langwedocji, po naleśniki w Bretanii. Smacznego pobytu we Francji!