Lista UNESCO - co na niej znajdziesz?

Lista Światowego Dziedzictwa UNESCO - co to jest i jakie miejsca na nią trafiają?

UNESCO to skrót od United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury). Powstała 16 listopada 1945 roku, a w życie weszła 4 listopada 1946 roku. Początkowo została powołana przede wszystkim, aby nieść pokój, dopiero z biegiem lat narodził się pomysł stworzenia systemu ochrony wyjątkowych miejsc. Tworzona przez nią Lista Światowego Dziedzictwa to prestiżowy rejestr obiektów o wyjątkowej, uniwersalnej wartości – takich, które uważa się za niezwykle ważne, nie tylko dla państwa, w którym się znajdują, ale z punktu widzenia całej ludzkości.

Na listę trafiają przede wszystkim dzieła ludzkich rąk, cuda natury oraz miejsca łączące jedne i drugie. Muszą one spełniać surowe wymagania, a przy tym pozostać autentyczne i zachowane w swojej oryginalnej formie. Różnorodność jest tu ogromna. Na liście znajdziesz nie tylko pojedyncze budowle czy zabytkowe centra miast, ale też wykopaliska archeologiczne, rozległe parki narodowe i krajobrazy, stanowiące dzieło człowieka oraz natury. Warto jednak pamiętać, że wpis do tego elitarnego grona nie wiąże się wyłącznie z międzynarodowym prestiżem. To przede wszystkim ogromne zobowiązanie dla danego państwa do troskliwej ochrony i właściwego zarządzania tym miejscem, aby w nienaruszonym stanie przetrwało dla kolejnych pokoleń.

UNESCO - kryteria wpisu na listę

Już wiesz, że na listę UNESCO trafiają wyjątkowe miejsca, będące ogromną wartością dla całego świata. Kto jednak o tym decyduje i jakie kryteria trzeba spełnić, aby uzyskać to szczególne wyróżnienie? O wpisie na listę decyduje Komitet Światowego Dziedzictwa. Jest to specjalny organ złożony z przedstawicieli 21 państw (wybieranych rotacyjnie), a ostateczne decyzje w sprawie nowych obiektów zapadają podczas ich corocznych sesji. Zanim jednak komitet wyda ostateczny werdykt, kandydatury muszą przejść weryfikację. Dokumentację każdego zgłoszonego miejsca dokładnie prześwietlają niezależne organizacje: ICOMOS (Międzynarodowa Rada Ochrony Zabytków i Miejsc Historycznych) zajmuje się obiektami kulturowymi, IUCN (Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody) ocenia obiekty przyrodnicze, a ICCROM (Międzynarodowe Centrum Studiów nad Ochroną i Konserwacją Dziedzictwa Kulturowego) doradza w skomplikowanych kwestiach konserwatorskich. Każda z organizacji przede wszystkim działa na rzecz ochrony naszego dziedzictwa, zrzesza konserwatorów, architektów i historyków sztuki, wyznaczając standardy, wytyczne oraz międzynarodowe zasady konserwatorskie oraz definiuje standardy przyrodniczych obszarów chronionych.

W ocenie danego miejsca bierze się pod uwagę przede wszystkim znaczenie historyczne, artystyczne, architektoniczne, techniczne lub społeczne, a w przypadku przyrodniczego dziedzictwa – walory krajobrazowe, bogactwo gatunków oraz zjawiska przyrodnicze, których nie można spotkać nigdzie indziej na świecie.

Ważna jest również autentyczność, na którą składają się zgodność z oryginalną formą i materiałem, a także zachowanie najważniejszych cech obiektu. Dzięki temu na listę nie trafiają przypadkowe miejsca czy popularne atrakcje turystyczne będące trendem w mediach społecznościowych, ale takie, które mają prawdziwe znaczenie kulturowe lub przyrodnicze – niosącą szczególną wartość dziedzictwa.

Materialne i niematerialne dziedzictwo UNESCO – czym się różnią?

Zwykle z wpisami na listę UNESCO kojarzą się zabytki, miasta, zamki, świątynie, mosty, stanowiska archeologiczne, czy też krajobrazy. Nazywają się one materialnym dziedzictwem. Oznacza to, że mają fizyczną, namacalną postać. Co ciekawe, wyróżnienie mogą uzyskać również tradycje, obrzędy, umiejętności, muzyka, tańce, rzemiosło, kuchnia czy też przekazy ustne. One z kolei określane są mianem dziedzictwa niematerialnego. Różnią się więc nie tylko formą, ale również sposobem ochrony. Budowle i miejsca historyczne zabezpiecza się poprzez staranną konserwację i rygorystyczne przepisy prawa. Z kolei żywe tradycje chroni się zupełnie inaczej – wspierając lokalne społeczności i dbając o to, by niezwykłe umiejętności były przekazywane z pokolenia na pokolenie. Żaden z tych rodzajów dziedzictwa nie jest ważniejszy od drugiego, bo dopiero połączone tworzą pełny obraz dorobku naszej cywilizacji.

Najsłynniejsze zabytki UNESCO na świecie

Najbardziej znane zabytki UNESCO rozpoznawalne są na całym świecie. Mają ogromne znaczenie historyczne lub symboliczne. Można śmiało powiedzieć, że wiele z nich stało się ikonami kultury państw, w których się znajdują. Poniżej znajdziesz listę tych, które kojarzy każdy z nas – chociaż może nie każdy wie, że uzyskały tak szczególne wyróżnienie.

Machu Picchu (Peru) – zaginione miasto Inków

Jednym z najsłynniejszych zabytków znajdujących się na liście światowego dziedzictwa UNESCO jest Machu Picchu. Każdego roku do Peru przybywają tysiące turystów pragnących ujrzeć pozostałości po niegdyś potężnym imperium cywilizacji Inków. To zaginione miasto, ukryte wysoko w Andach, do dziś zachwyca tym, jak idealnie wkomponowano je w surowy, górski krajobraz. Jego fenomen polega przede wszystkim na genialnej, zaawansowanej architekturze i mistrzowskim zagospodarowaniu tak trudnego terenu. Przez setki lat Machu Picchu pozostawało całkowicie odizolowane od reszty świata, co pozwoliło mu przetrwać w tak dobrym stanie. Dziś to miejsce jest symbolem dawnej potęgi Inków oraz dowodem na to, jak niezwykłą relację człowiek potrafi nawiązać z naturą – niezależnie od warunków. Machu Picchu znajduje się na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO od 1983 roku. Wyróżnione zostało między innymi za niezwykły kunszt inżynierii Inków, znaczenie kulturowe, zachowaną formę (nie zostało nigdy podbite przez konkwistadorów) oraz walory przyrodnicze.

Wielki Mur Chiński (Chiny) – najdłuższa budowla świata

Kolejnym przykładem niezwykłego miejsca, które zostało wyróżnione wpisem na listę jest Wielki Mur Chiński. Wbrew temu, co często sobie wyobrażamy, nie jest to po prostu jeden, niekończący się mur w dosłownym sensie. To raczej gigantyczny i skomplikowany system umocnień, który był budowany przez wieki przez kolejne dynastie. Jego głównym zadaniem była oczywiście obrona przed najeźdźcami, jednak miał on także ważne znaczenie administracyjne, kontrolne i symboliczne. Ta budowla jest unikatem ze względu na swoją niewyobrażalną skalę, ciągłość historyczną oraz ogrom pracy włożony w jej powstanie. Mur na zawsze stał się jednym z najważniejszych symboli Chin. Został doceniono na arenie międzynarodowej w 1987 roku, kiedy to dołączył do Listy Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Piramidy w Gizie (Egipt) – ostatni cud starożytnego świata

Wieki temu w starożytnym Egipcie, a dokładnie w Gizie, powstał prawdziwy cud architektoniczny – piramidy. Jedna z nich, Piramida Cheopsa, to jedyny z siedmiu cudów starożytnego świata, który przetrwał do naszych czasów. Nic więc dziwnego, że cały ten kompleks – wraz ze słynnym Wielkim Sfinksem – znalazł swoje zaszczytne miejsce na liście UNESCO, na którą został oficjalnie wpisany w 1979 roku.

Piramidy to fenomen ludzkości. Starożytni potrafili wybudować coś tak trwałego i skomplikowanego bez użycia jakichkolwiek współczesnych maszyn. Budowle te do dziś fascynują i imponują niesamowitą precyzją wykonania i ogromną skalą, a ukryte w ich wnętrzach zawiłe korytarze i systemy zabezpieczeń świadczą o niezwykle wysokim poziomie wiedzy matematycznej oraz inżynieryjnej.

Oprócz aspektów technicznych, piramidy mają oczywiście znaczenie historyczne i kulturowe. Pełniły one funkcję sepulkralną, czyli ściśle związaną z pochówkiem i kultem zmarłych. Zostały wzniesione jako monumentalne grobowce władców Egiptu (faraonów), a w ich otoczeniu budowano mniejsze piramidy dla ich małżonek oraz setki grobowców (mastab) dla najwyżej postawionych urzędników. Do dziś cały kompleks pozostaje jednym z najważniejszych i najbardziej rozpoznawalnych symboli starożytnej cywilizacji egipskiej na całym świecie.

UNESCO – Europa

Europa może poszczycić się naprawdę pokaźną ilością wpisów na listę UNESCO. Należy pamiętać, że przez stulecia była jednym z głównych centrów rozwoju cywilizacyjnego, religijnego, artystycznego i politycznego. Znajdują się tutaj zarówno zabytki antyczne, średniowieczne miasta, kompleksy pałacowe, jak i krajobrazy o wielowiekowej historii.

Koloseum i Forum Romanum (Włochy)

Jednym z najważniejszych świadectw cywilizacji rzymskiej, a zarazem sercem starożytnego Rzymu, są Koloseum i Forum Romanum. Rzymianie ogromnie cenili rozrywkę i to właśnie w tym celu wzniesiono słynny amfiteatr. Jednak Koloseum znalazło się na liście UNESCO z o wiele ważniejszego powodu – obiekt ten stanowi dowód na niezwykły rozwój inżynierii oraz architektury widowiskowej tamtych czasów. Od setek lat imponuje mistrzowską organizacją ogromnej przestrzeni publicznej i innowacyjnymi rozwiązaniami konstrukcyjnymi.

Tuż obok znajduje się Forum Romanum (w dosłownym tłumaczeniu „rynek rzymski”), które pełniło niezwykle kluczową funkcję – było centrum życia politycznego, religijnego i społecznego dawnego państwa. To właśnie tam zapadały decyzje kształtujące losy ówczesnego świata. To właśnie tutaj ukształtowały się fundamenty europejskiej kultury i prawa. Właśnie to czyni te miejsca bezcennym dziedzictwem. Na Listę Światowego dziedzictwa UNESCO zostały wpisane w 1980 roku.

Akropol ateński (Grecja) – kolebka cywilizacji zachodniej

Zostając przy fundamentach naszej cywilizacji, przeniosę Cię do miejsca, bez którego trudno wyobrazić sobie współczesny świat. Akropol w Atenach to coś znacznie więcej niż świątynie i rzeźby. Jest przede wszystkim symbolem Grecji, Aten oraz klasycznej kultury greckiej, związanym z rozkwitem demokracji ateńskiej.

Najważniejsze budowle tego słynnego wzgórza, z Partenonem na czele, ucieleśniają antyczne ideały harmonii, proporcji i porządku. To właśnie te koncepcje stały się później głównym fundamentem całej kultury Zachodu. Dlaczego zatem to miejsce spotkało się z tak ogromnym uznaniem i w 1987 roku oficjalnie dołączyło do Listy Światowego Dziedzictwa UNESCO? Eksperci wyróżnili to miejsce ze względu na to, że te marmurowe budowle w doskonały sposób odzwierciedlają duszę starożytnych Aten. Są świadectwem ówczesnej religii, wielkich idei oraz polityki.

Stonehenge (Anglia) – prehistoryczny krąg megalityczny

Przejdę teraz do najbardziej zagadkowego miejsca z tej listy. Stonehenge w Wielkiej Brytanii związany jest z epoką prehistoryczną i kulturami sprzed powstania pisma. Mimo upływu tysięcy lat, do dziś tak naprawdę nie wiadomo, jaką funkcję pełnił ten kamienny krąg. Najpopularniejsze teorie sugerują, że krąg mógł pełnić rolę rytualną, służyć jako prehistoryczny kalendarz astronomiczny (niektóre głazy idealnie pokrywają się z linią wschodu słońca w dniu przesilenia letniego) lub być ważnym centrum społecznym i miejscem pochówków.

Stonehenge (wraz z pobliskim kompleksem Avebury) zostały wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1986 roku. Wyróżniono je przede wszystkim za to, że są niedoścignionym arcydziełem ludzkiego geniuszu i inżynierii tamtych czasów. Nasi przodkowie potrafili przetransportować te potężne, ważące nierzadko dziesiątki ton głazy z odległości setek kilometrów – i to wszystko bez użycia koła czy jakichkolwiek maszyn.

UNESCO – Polska

Teraz nadszedł czas, aby przedstawić kilka miejsc będących naszym, polskim dziedzictwem. Jak się okazuje, wcale nie trzeba lecieć na drugi koniec świata, aby zobaczyć obiekty absolutnie unikatowe i niezwykle ważne dla historii całej ludzkości. Mamy w swoim kraju prawdziwe perełki, z których możemy być niesamowicie dumni.

Kopalnia soli w Wieliczce i Bochni – podziemne dziedzictwo

Niegdyś sól była na wagę złota – nazywano ją wręcz „białym złotem”, a górnictwo solne stanowiło jeden z kluczowych filarów dawnej gospodarki, napędzając rozwój całego kraju i zasilając królewskie skarbce. Kopalnie soli w Wieliczce oraz w nieco od niej starszej, choć często niesłusznie pozostającej w cieniu Bochni, to dziś niezwykły przykład światowego dziedzictwa technicznego. Jednak to nie tylko historia i inżynieria czynią to miejsce tak wyjątkowym. Bowiem na miejscu znajdziesz również niezwykłe, ręcznie wykute komory solne i kaplice (np. Kaplica św. Kingi). Nic więc dziwnego, że Wieliczka znalazła się na pierwszej, historycznej liście UNESCO już w 1978 roku, a w 2013 roku ten prestiżowy wpis oficjalnie rozszerzono właśnie o kopalnię w Bochni. Obie te kopalnie tworzą fascynujący, podziemny świat. Spacerując kilometrami mrocznych, solnych korytarzy, możesz na własne oczy prześledzić, jak przez ponad siedemset lat ewoluowały techniki wydobywcze, systemy zabezpieczeń i skomplikowane maszyny napędzane siłą ludzkich oraz końskich mięśni.

Zamek krzyżacki w Malborku – największa ceglana twierdza świata

Zamek Krzyżacki w Malborku śmiało można by uznać za scenografię do filmów fantasy. Niebywałe jest w jak dobrym stanie zdołał przetrwać tak wiele lat. Ta dawna stolica państwa krzyżackiego jest oficjalnie największą ceglaną twierdzą na całym świecie. Choć w czasie II wojny światowej uległa poważnym zniszczeniom, udało się uratować elementy, które przetrwały oraz idealnie odwzorować i odrestaurować ubytki, zachowując integralność zamku.

Ten gigant średniowiecznej architektury trafił na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1997 roku. Komitet docenił Malbork nie tylko jako niedoścignione arcydzieło architektury obronnej. Zamek został wyróżniony również za to, że jest unikalnym w skali Europy symbolem wcześniej wspomnianych pionierskich prac konserwatorskich. Został on odbudowany z ogromnym szacunkiem do historycznych detali. Stał się wręcz wzorem do naśladowania dla badaczy z całego świata.

Puszcza Białowieska – ostatni pierwotny las Europy

Mogłoby się wydawać, że las to po prostu las – mamy ich przecież tysiące, więc dlaczego akurat ten jeden miałby być traktowany jako wyjątkowe dziedzictwo całej ludzkości? Puszcza Białowieska jest jednak pod tym względem wyjątkiem. To ostatni na całym naszym kontynencie tak gigantyczny fragment lasu pierwotnego. Ten ekosystem żyje i rozwija się dokładnie tak, jak tysiące lat temu. Fakt, że jest dziki i nietknięty przez człowieka, a także obecność ogromnych omszałych dębów i żubrów, zadecydowały o wpisaniu Puszczy na listę UNESCO w 1979 roku. Warto dodać, że do dziś pozostaje ona jedynym polskim obiektem na tej liście o charakterze wyłącznie przyrodniczym.

Najciekawsze wpisy na Listę UNESCO

Do tej pory przedstawiłam Ci kilka najbardziej znanych miejsc wpisanych na Listę UNESCO, ale postanowiłam wspomnieć również o takich obiektach i tradycjach, które mogą zaskoczyć. Poniżej znajdziesz zestawienie ciekawych propozycji, które pokazują zupełnie inne oblicze światowego dziedzictwa.

• Sztuka neapolitańskich pizzaiolo (Włochy) – to widowiskowy kunszt wyrabiania ciasta na pizzę i rygorystyczna technika wypieku przekazywana z pokolenia na pokolenie.

• Meksykański Dzień Zmarłych (Día de los Muertos) - niesamowicie radosne, tętniące kolorami i muzyką święto, podczas którego biesiaduje się na cmentarzach, celebrując życie i pamięć o bliskich.

• Sokolnictwo - starożytna, wymagająca niezwykłej cierpliwości sztuka układania ptaków drapieżnych oraz symbol więzi człowieka z dziką naturą.

• Kultura francuskiej bagietki - rzemieślnicza perfekcja wypieku oraz nieodłączny, codzienny rytuał, który stał się kulinarnym symbolem Francji.

• Kimjang (Korea Południowa) - wielopokoleniowy, jesienny proces wspólnego przygotowywania kimchi, czyli kiszenia warzyw, który niesamowicie zbliża do siebie rodziny i jednoczy lokalne społeczności.
• Park Narodowy Komodo (Indonezja) - surowy, wulkaniczny archipelag, który jest jedynym na ziemi naturalnym domem dla potężnych waranów z Komodo – jaszczurek przypominających prawdziwe, żyjące smoki.

• Capoeira (Brazylia) – połączenie akrobacji, tańca i sztuki walki, które zrodziło się wśród afrykańskich niewolników jako ukryta forma buntu i samoobrony.

• Tango (Argentyna I Urugwaj) - pełen nostalgii, pasji i skrajnych emocji taniec, który narodził się w biednych, portowych dzielnicach Ameryki Południowej.

• Silbo Gomero (Hiszpania - Wyspy Kanaryjskie) – unikalny język gwizdów, pozwalający rdzennym mieszkańcom precyzyjnie komunikować się na odległość nawet kilku kilometrów przez głębokie, górskie wąwozy.

• Batik (Indonezja) - niezwykle precyzyjna technika barwienia tkanin przy użyciu gorącego wosku, w efekcie której powstają misterne wzory o głębokim znaczeniu duchowym.

• Ta Prohm w kompleksie Angkor (Kambodża) - starożytna świątynia pochłonięta przez dżunglę, w której gigantyczne korzenie drzew oplatają i dosłownie miażdżą kamienne mury.

• Quinta da Regaleira w Sintrze (Portugalia) – pałac znajdujący się w gęstym ogrodzie, kryjący w sobie lochy, masońskie symbole i słynną Studnię Inicjacyjną. Ten niezwykły kompleks sprawia wrażenie wyciągniętego prosto z kart najmroczniejszych, romantycznych opowieści.

Lista Światowego Dziedzictwa UNESCO – podsumowanie

W tym artykule wymieniłam zaledwie garstkę miejsc wpisanych na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Zarówno w Polsce, w Europie, jak i na całym świecie znajduje się znacznie więcej niezwykłych obiektów. Postanowiłam pokazać Ci choć tę niewielką namiastkę, by ułatwić Ci zrozumienie kryteriów i pokazanie, co dokładnie decyduje o tym wyjątkowym wyróżnieniu. Mam nadzieję, że teraz wiesz już, z jak ogromnym prestiżem się ono wiąże. Życzę Ci wielu wspaniałych podróży, podczas których na własne oczy zobaczysz i doświadczysz dziedzictwa naszej ludzkości.