Kiedy myślisz nad tym, jaka jest największa pustynia na świecie, pierwszym Twoim skojarzeniem z pewnością jest Sahara. Totalnie rozumiem, w końcu jest to najbardziej znana pustynia i jednocześnie symbol ogromnego, piaszczystego terenu pozbawionego roślinności.
Spokojnie, już wyprowadzam z błędu. Największą pustynią na świecie jest… Antarktyda.
Spis treści:
Czy antarktyda to pustynia?
Zacznijmy zatem od pytania – jaka jest definicja pustyni? Pustynią nazywamy teren, na którym roczna suma opadów nie przekracza 250 mm. Na Antarktydzie suma rocznych opadów osiąga zaledwie 50 mm, głównie w postaci śniegu. Sprawia to, że jest terenem o wiele suchszym niż wiele znanych pustyń gorących.
Dlaczego na tym terenie tak mało pada? Powietrze nad Antarktydą jest zbyt zimne, by móc utrzymać wysoką wilgoć. Lód, który pokrywa 98% kontynentu, nie jest wynikiem deszczu, a akumulacji śniegu przez wiele milionów lat, który to pod własnym ciężarem przekształcił się w lód.
Paradoksalnie, mimo wysokiej suchości, to właśnie tutaj znajduje się 70% światowych zasobów słodkiej wody. Pozostaje ona zamarznięta, ale gdyby ten lądolód nagle rozmarzł, poziom wody wzrósłby o około 60 m.
Najbardziej ekstremalnym dowodem na pustynny charakter Antarktydy są Suche Doliny McMurdo – największy wolny od lodu obszar kontynentu o powierzchni około 4500 km². W niektórych miejscach deszcz nie spadł tam od milionów lat, a warunki przypominają bardziej powierzchnię Marsa niż jakiekolwiek miejsce na naszej planecie. Tutaj NASA testuje swój sprzęt przed wysłaniem go na czerwoną planetę od lat 70. XX wieku.
Typy pustyń
Jak już wiesz, pustynia to nie tylko piasek i upał. Geografowie dzielą pustynie według dwóch głównych kryteriów: klimat i podłoże. Zrozumienie tych podziałów pozwala wyjaśnić, dlaczego lodowy kontynent i rozgrzana Sahara noszą to samo miano.
Pustynia gorąca
Pustynie gorące, zwane też zwrotnikowymi, formują się w strefie międzyzwrotnikowej. Stałe wyże atmosferyczne skutecznie odcinają dopływ wilgotnego powietrza, co sprawia, że opady roczne rzadko przekraczają 100 mm. W ciągu dnia temperatura potrafi przekroczyć 50°C, by nocą spaść poniżej zera – intensywne nasłonecznienie i silne parowanie sprawiają, że woda znika szybciej, niż zdąży się pojawić.
Krajobraz tych pustyń tworzą piaszczyste wydmy (ergi), skaliste płaskowyże (hamady) oraz suche koryta rzeczne (wadi). Te ostatnie napełniają się wodą tylko podczas rzadkich, gwałtownych ulew.
Do najsłynniejszych pustyń gorących należą Sahara, Pustynia Arabska, Kalahari i Wielka Pustynia Wiktorii.
Pustynia polarna
Pustynie lodowe to tereny podbiegunowe, niemal całkowicie pozbawione roślinności i pokryte lądolodem o grubości sięgającej kilku kilometrów. Temperatury utrzymują się tu przez cały rok poniżej zera (wyjątkiem bywają krótkie okresy na wybrzeżach), wahając się od −20°C do nawet −80°C. Rocznie spada tu mniej niż 50 mm opadów – znacznie mniej niż na którejkolwiek pustyni gorącej.
Do tej kategorii zalicza się Antarktydę oraz archipelagi i wyspy arktyczne. Jeśli chodzi o roślinność, na Antarktydzie rosną zaledwie dwa rodzime gatunki roślin naczyniowych: śmiałek antarktyczny i kolobant antarktyczny. Arktyka pod tym względem wypada znacznie lepiej – jej flora obejmuje mniej więcej 100 gatunków roślin naczyniowych, w tym jaskry, maki i skalnice.
Pustynia kamienista
Hamada, czyli pustynia skalista, to rozległy, niemal płaski teren zbudowany z nagich skał i poprzecinany suchymi dolinami (wadi). Drobniejszy materiał – piasek i żwir – został stąd wywiany przez wiatr w procesie zwanym deflacją. Pozostałe odłamki skalne często pokrywa tzw. lakier pustynny: ciemna powłoka z tlenków żelaza i manganu, będąca efektem wielowiekowego oddziaływania słońca i wiatru.
Wbrew powszechnemu wyobrażeniu, to właśnie hamady – a nie piaszczyste wydmy – dominują na Saharze. Lotne piaski pokrywają zaledwie około jedną dziewiątą jej powierzchni, podczas gdy resztę zajmują skalne i żwirowe płaskowyże. Za największą pustynię kamienistą uchodzi libijska Al-Hamada al-Hamra, rozciągająca się na powierzchni 440 na 300 km. Słynie ona między innymi z jednego z największych na świecie zagęszczeń meteorytów leżących na powierzchni.
Pustynia żwirowa
Pustynia żwirowa – nazywana serir w języku arabskim, gobi po mongolsku i reg po irańsku – to typ pustyni pokrytej żwirem i drobnymi otoczakami. Powstaje tam, gdzie proces wietrzenia spowodował rozdrobnienie skał, a następnie wody epizodycznych lub okresowych rzek przeniosły ten materiał i rozłożyły go na rozległych, płaskich powierzchniach.
Seriry tworzą się u podnóży gór i na przedgórzach, gdzie materiał skalny jest już wystarczająco rozdrobniony, ale zbyt ciężki, by mógł go porwać wiatr. Na pustyniach żwirowych następuje wietrzenie insolacyjne oraz korazja – proces, w którym niesione przez wiatr ziarna piasku szlifują powierzchnię kamieni, nadając im charakterystyczne, gładkie kształty.
Seriry występują na dużych obszarach Sahary (np. płaskowyż Tadmait w Algierii), na Pustyni Arabskiej oraz w Australii, gdzie pokrywają większą część Pustyni Gibsona. Co istotne, sama nazwa „Gobi” pochodzi od mongolskiego słowa, oznaczającego właśnie pustynię żwirową – i faktycznie większość jej powierzchni stanowi nie piasek, lecz rumowisko skalne i żwir.
Pustynia ilasta
Pustynia ilasta (pylasto-ilasta) jest pokryta twardym, popękanym iłem, nierzadko mocno zasolonym. Niemal zawsze stanowi dno wyschniętego, okresowego jeziora – po odparowaniu wody pozostaje charakterystyczna mozaika wielobocznych pęknięć, wyglądająca jak popękana ceramika.
Zjawisko to występuje w wielu regionach świata i w każdym nosi inną nazwę: takyr w Azji Centralnej, kewir w Iranie, playa w Stanach Zjednoczonych, a sebha lub szott w Afryce Północnej. Różnorodność nazw dobrze oddaje, jak powszechny jest ten typ pustyni – od strefy zwrotnikowej po umiarkowaną kontynentalną.
W porze suchej powierzchnia pustyni ilastej bywa twarda jak beton, ale po rzadkich opadach zmienia się w grząskie, nieprzejezdne błoto. Irańskie kewiry potrafią być szczególnie niebezpieczne – cienka, sucha skorupa często kryje pod sobą mokry, miękki ił. Z kolei saharyjskie szotty, oprócz warstwy iłu, pokrywają wykwity soli, węglanu wapnia i gipsu, tworząc surrealistyczne, niemal białe krajobrazy.
Największa gorąca pustynia na świecie
Wśród pustyń gorących Sahara nie ma sobie równych. Jej powierzchnia wynosi 9,2 mln km², a rozciąga się przez 11 państw Afryki Północnej – od wybrzeży Atlantyku aż po Morze Czerwone. W jej obrębie wyróżnia się aż 14 odrębnych, mniejszych pustyń.
Temperatury na Saharze osiągają wartości skrajne. W ciągu dnia słupek rtęci potrafi przekroczyć 50°C (na algierskim płaskowyżu Tadmait zanotowano nawet 57°C), natomiast nocą temperatura nierzadko spada poniżej zera. Dobowe wahania wynoszą średnio od 13 do 20°C i są tym większe, im dalej w głąb kontynentu, gdzie wilgotność jest najniższa.
Sahara nie jest tworem niezmiennym. Jej klimat podlega cyklicznym zmianom wynikającym z wahań w orbicie Ziemi, które wpływają na intensywność monsunów. W trakcie ostatniej epoki lodowcowej pustynia ta była znacznie rozleglejsza, ale między 8000 a 6000 r. p.n.e. wzmożone opady przekształciły ją w tereny sawannowe. Modele orbitalne sugerują, że podobna transformacja może powtórzyć się za mniej więcej 10 000 lat.
Pod powierzchnią Sahary skrywają się bogate złoża surowców naturalnych: ropa naftowa i gaz ziemny (zwłaszcza w Algierii i Libii), a także żelazo, miedź, fosforyty, sól kamienna i uran. Wydobycie tych zasobów stanowi fundament gospodarki wielu państw saharyjskich.
Ranking pustyń
Poniżej znajdziesz listę pięciu największych pustyń na świecie. Zostały one zestawione w ranking pod względem powierzchni.
1. Antarktyda
Antarktyda jest jednocześnie pustynią, kontynentem i największym rezerwuarem lodu na Ziemi. Jest to najzimniejszy, najsuchszy i najbardziej wietrzny kontynent, o najwyższej średniej wysokości spośród wszystkich kontynentów. Średnia temperatura wynosi około −50°C, a rekord zimna zarejestrowany na stacji Wostok to −89,2°C (1983). Dane satelitarne wskazują nawet na −93,2°C.
Antarktyda jest chłodniejsza niż Arktyka z trzech powodów: duża wysokość nad poziomem morza (znaczna część powyżej 3000 m), brak ocieplającego wpływu oceanu pod lodem (w przeciwieństwie do Arktyki, gdzie Ocean Arktyczny oddaje ciepło) oraz fakt, że antarktyczna zima przypada na okres, gdy Ziemia jest najdalej od Słońca (aphelium).
Mimo ekstremalnych warunków, na kontynencie żyje 235 gatunków zwierząt, a pingwiny cesarskie jako jedyne spędzają tu zimę, wędrując 100 km wgłąb lądu, by zakładać kolonie lęgowe. Około 30 państw utrzymuje stacje badawcze na kontynencie, w tym Polska – Stacja im. H. Arctowskiego na Wyspie Króla Jerzego działa nieprzerwanie od 1977 roku.
2. Arktyka
Arktyka to druga co do wielkości pustynia na świecie, ale nie jest pustynią w tym samym sensie co Antarktyda. Jej obszar obejmuje zarówno tereny lądowe (północna Grenlandia, archipelag arktyczny, Svalbard, Ziemia Franciszka Józefa, wyspy u północnych wybrzeży Azji), jak i zamarznięty Ocean Arktyczny.
Bioróżnorodność Arktyki znacząco przewyższa Antarktydę. Występują tu nie tylko mchy i porosty, ale również rośliny kwitnące, a wśród ssaków – niedźwiedź polarny, lis polarny, renifery i morsy. To również jedyna pustynia polarna zamieszkana przez ludy rdzenne (Inuici, Saamowie, Nency i inne).
Arktyka odgrywa kluczową rolę w regulacji klimatu Ziemi, a topnienie lodów arktycznych jest jednym z najbardziej widocznych skutków globalnego ocieplenia. Zmiany zachodzące w tym regionie bezpośrednio przekładają się na wzrost poziomu mórz i globalne wzorce pogodowe.
3. Sahara
Sahara to największa gorąca pustynia świata, rozciągająca się przez 11 krajów Afryki Północnej. Obejmuje 31% powierzchni kontynentu afrykańskiego. Jej krajobraz jest znacznie bardziej różnorodny, niż sugeruje stereotyp piaszczystych wydm – dominują kamieniste hamady i żwirowe seriry, a piaszczyste ergi stanowią mniejszość.
Fauna Sahary, mimo pozornej jałowości, obejmuje fenki (najmniejsze lisy na świecie), wielbłądy dromadery, gazele dorkasowe, scynki piaskowe, skorpiony i dziesiątki gatunków gadów. W oazach i na północnych obrzeżach rosną palmy daktylowe, dzikie oliwki, pistacje i akacje.
4. Pustynia Arabska
Pustynia Arabska jest największym obszarem pustynnym w Azji, obejmującym większość Półwyspu Arabskiego. Jej najbardziej spektakularną częścią jest Rub al-Chali (Pusty Kwartał) – największy obszar pustyni piaszczystej na świecie o powierzchni 650 000 km², z wydmami sięgającymi 250 m wysokości.
Pod piaskami Pustyni Arabskiej ukryte są jedne z największych na świecie złóż ropy naftowej i gazu ziemnego, co uczyniło ten region jednym z najważniejszych strategicznie obszarów globalnej gospodarki. Tradycyjna kultura beduińska, kształtowana przez tysiące lat życia na pustyni, współistnieje dziś z futurystycznymi metropoliami wyrastającymi dosłownie z piasku.
5. Pustynia Gobi
Gobi to pustynia kontynentalna (zimna), rozciągająca się między południową Mongolią a północno-zachodnimi Chinami. Nazwa „gobi” w języku mongolskim oznacza pustynię żwirową, co dobrze oddaje charakter terenu – zdominowanego przez rumowisko skalne, a nie piasek.
Gobi znana jest z wyjątkowo ekstremalnych temperatur – latem sięgających nawet 50°C, a zimą spadających poniżej −40°C. Ta amplituda roczna przekraczająca 90°C czyni ją jednym z najbardziej kontrastowych termicznie miejsc na Ziemi.
Gobi ma ogromne znaczenie paleontologiczne – to tu w latach 20. XX wieku odkryto pierwsze na świecie gniazda z jajami dinozaurów. Do dziś jest jednym z najważniejszych stanowisk paleontologicznych na świecie. Wśród współczesnej fauny wyróżnia się dziki wielbłąd baktryjski – krytycznie zagrożony gatunek, którego populacja w naturze liczy zaledwie około 1000 osobników.
