Bałkany - jakie kraje wchodzą w ich skład?

Ile krajów liczą Bałkany? Szybka odpowiedź

Bałkany liczą od 8 do 12 krajów, zależnie od definicji. Osiem państw leży w pełni lub w swoim rdzeniu bezspornie na Bałkanach, cztery kolejne są zaliczane częściowo lub spornie, a trzy graniczne kraje są zwykle z regionu wykluczane, o czym szerzej piszę w dalszych częściach artykułu. Poniższa tabela zbiera podstawowe informacje o wszystkich 15 krajach pojawiających się w tym tekście.

Dlaczego nie ma jednej listy krajów bałkańskich?

Odpowiedź na pytanie zależy od tego, jak rozumiemy pojęcie Bałkany. Rozróżnia się definicję geograficzną, polityczną oraz kulturowo-historyczną. Każde z tych podejść zawiera inne zestawienie krajów.

Definicja geograficzna (Półwysep Bałkański)

Termin „Półwysep Bałkański” około 1808 roku opisał niemiecki geograf August Zeune, który chciał stworzyć nazwę równoległą do półwyspów Iberyjskiego i Apenińskiego. Błędnie uznał Góry Bałkańskie (Starą Płaninę) za pasmo rozciągające się od Adriatyku do Morza Czarnego. Koncepcję krytykowali już XIX-wieczni geografowie, m.in. Carl Ritter, który proponował nazwę „półwysep grecki”. Mimo krytyki, termin przyjął się politycznie po kongresie berlińskim w 1878 roku i funkcjonuje do dziś jako podstawowe, choć niedoskonałe, kryterium geograficzne.

Zgodnie z definicją geograficzną kraje bałkańskie to: Albania, Bośnia i Hercegowina, Bułgaria, Czarnogóra, Kosowo, Macedonia Północna, Chorwacja (częściowo), Serbia (częściowo), Słowenia (częściowo, spornie), Grecja (część kontynentalna), Rumunia (tylko Dobrudża Północna), Turcja (tylko Tracja Wschodnia)

Definicja polityczna (Bałkany Zachodnie)

Jest to neologizm stworzony przez instytucje Unii Europejskiej na początku lat 90. XX wieku, odnoszący się do Albanii i terytorium byłej Jugosławii z wyjątkiem Słowenii. Pojęcie ma charakter geopolityczny, a nie geograficzny i służy głównie w kontekście polityki rozszerzenia Unii Europejskiej. Szczegóły tej definicji i aktualny status akcesyjny sześciu krajów znajdziesz w dalszej części artykułu.

Zgodnie z definicją polityczną kraje bałkańskie to: Albania, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra, Kosowo, Macedonia Północna, Serbia

Definicja kulturowo-historyczna

O przynależności do Bałkanów w tym ujęciu decydują trzy grupy kryteriów: językowe (przynależność do bałkańskiej ligi językowej, której trzon tworzą albański, bułgarski i rumuński), religijne (współwystępowanie prawosławia, sunnickiego islamu i katolicyzmu) oraz historyczne, przede wszystkim wielowiekowe dziedzictwo panowania osmańskiego. W tym ujęciu funkcjonuje zasada: gdzie rządzili Osmanowie, tam są Bałkany, co wyjaśnia, dlaczego Rumunia czy europejska część Turcji bywają zaliczane do regionu, mimo że geograficznie leżą w większości poza półwyspem.

Zgodnie z definicją kulturowo-historyczną kraje bałkańskie to: Albania, Bośnia i Hercegowina, Bułgaria, Czarnogóra, Kosowo, Macedonia Północna, Chorwacja, Serbia, Słowenia, Grecja, Rumunia, europejska część Turcji (a w najszerszych ujęciach czasem dodatkowo Mołdawia).

Historia Bałkanów w skrócie

Starożytność: Ilirowie, Trakowie i Rzym

Przed napływem Słowian region zamieszkiwały ludy iliryjskie i trackie, a wybrzeża kolonizowali Grecy, zakładając miasta takie jak Bizancjum czy Apollonia. W I wieku n.e. cały półwysep znalazł się pod panowaniem Rzymu, a po podziale cesarstwa w 395 roku większość Bałkanów przypadła jego wschodniej, bizantyjskiej części ze stolicą w Konstantynopolu.

Słowianie i średniowieczne państwa

W VI i VII wieku na Bałkany napłynęli Słowianie, zasiedlając tereny od dzisiejszej Słowenii po Grecję, co trwale ukształtowało językowy i etniczny charakter regionu. Powstały tu silne państwa średniowieczne, między innymi Carstwo Bułgarskie, Serbia za Stefana Duszana i Królestwo Chorwacji, rywalizujące o wpływy z Bizancjum i Węgrami.

Panowanie osmańskie (XIV do XIX wieku)

Podbój regionu przez Imperium Osmańskie zapoczątkowała bitwa na Kosowym Polu w 1389 roku, a w kolejnych dekadach Turcy opanowali niemal cały półwysep. Panowanie osmańskie trwało do XIX, a miejscami do początku XX wieku, i to ono ukształtowało wspólne dla regionu elementy kuchni, architektury i religii, w tym rozprzestrzenienie islamu w Bośni, Albanii i Kosowie.

Wyzwolenie spod panowania Turcji i wojny bałkańskie

XIX wiek przyniósł fale powstań narodowych: Serbia uzyskała autonomię, a Grecja niepodległość. Na kongresie berlińskim w 1878 roku pełną niepodległość uzyskały Serbia, Rumunia i Czarnogóra, natomiast Bułgaria pozostała jedynie autonomicznym księstwem pod zwierzchnictwem osmańskim i pełną niepodległość ogłosiła dopiero w 1908 roku. Wojny bałkańskie w latach 1912 i 1913 ostatecznie wyparły Turcję z Europy, ale zaogniły spory terytorialne między nowymi państwami.

Wojny światowe i era komunistyczna

28 czerwca 1914 roku zamach na arcyksięcia Franciszka Ferdynanda w Sarajewie wywołał I wojnę światową, po której powstało Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców, przekształcone później w Jugosławię. Po II wojnie światowej region objęły reżimy komunistyczne: federacyjna Jugosławia Josipa Broz Tity, ludowa Albania oraz komunistyczna Bułgaria i Rumunia.

Rozpad Jugosławii i droga do Unii Europejskiej

Koniec Zimnej Wojny przyniósł rozpad Jugosławii w latach 1991-2001, naznaczony serią krwawych konfliktów w Chorwacji, Bośni i Hercegowinie, Kosowie oraz Macedonii, które ukształtowały dzisiejsze granice regionu. Od lat 2000. Bałkany wkroczyły na drogę integracji zachodniej: Słowenia, Bułgaria, Rumunia i Chorwacja są już w Unii Europejskiej, a pozostałe są na etapie ubiegania się o członkostwo.

Gdzie przebiega granica Bałkanów?

Granice morskie

Granice morskie regionu są bezsporne. Od zachodu Bałkany otaczają Morze Adriatyckie i Morze Jońskie, od południowego wschodu Morze Egejskie, a od wschodu Morze Czarne i Morze Marmara, oddzielone od azjatyckiej części Turcji cieśninami Bosfor i Dardanele. Najdalej na południe wysuniętym punktem półwyspu jest Półwysep Peloponeski z przylądkiem Tainaron.

Granica lądowa

Granica północna, w przeciwieństwie do morskiej, jest umowna. Zgodnie z najpopularniejszą konwencją biegnie ona wzdłuż rzeki Dunaj od Morza Czarnego do ujścia rzeki Sawa w rejonie Belgradu, następnie wzdłuż Sawy do ujścia rzeki Kupa w rejonie Siska, dalej wzdłuż aż do jej źródła w rejonie Osilnicy, a stamtąd przez pasmo Gorski Kotar do Adriatyku w rejonie Rijeki.

Istnieją też wersje alternatywne. Włoscy geografowie prowadzą granicę zachodnią wzdłuż rzeki Soczy, co włącza do regionu niewielki skrawek Włoch niedaleko Triestu. Inny wariant, oparty wyłącznie na rzece Kupie, praktycznie odcina Słowenię od półwyspu. Rumuńscy geografowie z kolei zaliczają do Bałkanów wyłącznie Dobrudżę Północną - pas ziemi między Dunajem a Morzem Czarnym.

8 krajów w pełni bałkańskich

Poniższe państwa leżą w całości lub swoim historycznym rdzeniu bezspornie na Bałkanach, niezależnie od przyjętej definicji.

Albania

Albania jest krajem, który przez dekady komunistycznej izolacji pod Enverem Hoxhą pozostawał największą niewiadomą Bałkanów. Dziś przyciąga turystów szczytami Alp Albańskich, sięgającymi 2694 m oraz turkusowym wybrzeżem Riwiery Albańskiej z plażami w Ksamilu i Sarandzie. Krajobraz kraju kryje ponad 700 tysięcy betonowych bunkrów, czyli statystycznie jeden na niespełna czterech mieszkańców – budynki to pozostałości po reżimie. Kraj ma też wielowiekową tradycję besa, słowa honoru, którego złamanie było w albańskiej kulturze najwyższą zniewagą. W Tiranie kolorowe fasady kamienic sąsiadują z osmańskimi meczetami i posowieckim modernizmem, a w Beracie, nazywanym miastem tysiąca okien, osmańskie domy piętrzą się rzędami na zboczu wzgórza nad rzeką Osum.

Bośnia i Hercegowina

Bośnia i Hercegowina jest ukształtowana przez wpływy osmańskie i austro-węgierskie. W Sarajewie w odległości kilkudziesięciu metrów stoją katolicka katedra, prawosławna cerkiew, meczet i synagoga, co dało miastu przydomek Jerozolimy Europy. Krajobraz kraju tworzą górzysty teren oraz wąskie kaniony rzek Neretwy i Driny, a symbolem kraju stał się odbudowany Stary Most w Mostarze, zburzony podczas wojny w latach 90. W późniejszych latach został wpisany na listę UNESCO. Sarajewo pamięta też najdłuższe oblężenie stolicy w historii nowożytnej Europy: siły serbskie okrążały miasto przez 1425 dni, od kwietnia 1992 do lutego 1996 roku. Kraj ma zaledwie 20 km wybrzeża w miejscowości Neum, jest to najkrótszy dostęp do morza w Europie.

Bułgaria

Bułgaria łączy w sobie plaże Morza Czarnego (Złote Piaski, Słoneczny Brzeg), zaśnieżone szczyty pasm Riła i Pirin z popularnymi ośrodkami narciarskimi Bansko i Borowiec oraz starożytne dziedzictwo Traków i Rzymian. Jest to kraj Doliny Róż pod Kazanłykiem, skąd pochodzi ok. 40-50% światowej produkcji olejku różanego, nazywanego z tego powodu płynnym złotem. W tym samym regionie leżą klasztory wykute w skale (Rila, Baczkowo) oraz Płowdiw, jeden z najstarszych nieprzerwanie zamieszkanych miast Europy. W bułgarskim paśmie Riła leży Musała (2925 m), najwyższy szczyt całych Bałkanów.

Czarnogóra

Czarnogóra, dosłownie czarna góra, jest najmniejszym krajem bałkańskim, w którym w ciągu godziny jazdy można przejechać od plaż Budvy nad Adriatykiem do ośnieżonych szczytów Durmitoru. Zatoka Kotorska, otoczona stromymi górami i wpisana na listę UNESCO, bywa nazywana najpiękniejszym fiordem południa Europy, choć technicznie jest zalanym kanionem rzecznym. W głębi lądu, w Parku Narodowym Durmitor, leży kanion rzeki Tary, sięgający 1300 m głębokości, drugi najgłębszy kanion świata po Wielkim Kanionie Kolorado.

Kosowo

Kosowo ogłosiło niepodległość w 2008 roku jako najmłodsze państwo Europy, a jego mieszkańcy należą też do najmłodszych demograficznie na kontynencie - średnia wieku wynosi tu około 30 lat. W Prisztinie na tysiąc mieszkańców przypada więcej kawiarni niż w niejednej większej stolicy regionu, a nad miastem góruje XIX-wieczna wieża zegarowa, jeden z niewielu zabytków, które przetrwały wojnę i powojenną odbudowę. Zupełnie inny charakter ma odległy o dwie godziny drogi Prizren: osmański most na rzece Bistrica, minarety wciśnięte między szczyty pasma Šar i znacznie mniejszy ruch turystyczny niż w stolicy. Pod Prisztiną stoi też średniowieczny monastyr Gračanica, jeden z czterech obiektów wpisanych na listę UNESCO jako Średniowieczne Zabytki Kosowa.

Macedonia Północna

Macedonia Północna jako jedyny kraj regionu nie ma dostępu do morza, ale rekompensuje to Jeziorem Ochrydzkim, jednym z najstarszych jezior świata: geolodzy szacują jego wiek na 2- 4 milionów lat, głębokość sięga 288 m, a wody zamieszkuje ponad 200 endemicznych gatunków ryb, ślimaków i innych organizmów wodnych, takich jak pstrąg ochrydzki. Nad jeziorem stoi ponad trzydzieści średniowiecznych kościołów i klasztorów wpisanych na listę UNESCO. Skopje, stolica kraju, jest miastem pełnym zabytków: monumentalne pomniki neoklasycystyczne stoją tu obok osmańskiego Starego Bazaru i kamiennego mostu na rzece Wardar. Wieloletni spór o nazwę państwa z Grecją został rozwiązany w 2019 roku Porozumieniem Prespańskim. Grecja przez lata sprzeciwiała się używaniu nazwy „Macedonia”, ponieważ tak nazywa się również historyczna kraina i region w północnej Grecji.

Chorwacja

Chorwacja przyciąga polskich turystów wybrzeżem Dalmacji, murami Dubrownika i ponad 1200 wyspami, wysepkami i skałami usypanymi wzdłuż Adriatyku. Park Narodowy Jeziora Plitwickie z kaskadami turkusowych jezior jest wpisany na listę UNESCO. W Splicie stoi Pałac Dioklecjana, wzniesiony w latach 295-305 n.e. jako rezydencja rzymskiego cesarza po abdykacji, a dziś wciąż jest zamieszkany przez ok. 3 tysiące osób. Choć geograficznie tylko południowa część kraju leży na Półwyspie Bałkańskim, sami Chorwaci częściej mówią o sobie jako o kraju środkowoeuropejskim lub śródziemnomorskim.

Serbia

Serbia, kraj bez dostępu do morza, żyje przede wszystkim rzekami: Dunaj i Sawa spotykają się w Belgradzie pod murami twierdzy Kalemegdan, z murów widać dokładnie miejsce, w którym Sawa wpada do Dunaju, co czyni serbską stolicę jedyną w regionie zbudowaną wprost na zbiegu dwóch żeglownych rzek. Kilkanaście kilometrów od centrum leży stanowisko archeologiczne Vinča, świadectwo osadnictwa sprzed ponad 7000 lat i jedna z najważniejszych kultur neolitycznych Europy. Jest to też kraj mocnej kawy, rakii i festiwali muzycznych, w tym festiwalu EXIT w Nowym Sadzie, jednego z największych w Europie.

Kraje sporne lub częściowo bałkańskie

Te cztery państwa leżą częściowo na Bałkanach lub są zaliczane do regionu wyłącznie na podstawie kryteriów kulturowo-historycznych.

Słowenia

Słowenia bywa nazywana bałkańską Szwajcarią. Jest to najbogatszy kraj regionu, z alpejskimi szczytami Triglavu, szmaragdowym jeziorem Bled z wyspą i kościołem na środku, oraz Lublaną, jedną z najmniejszych i najbardziej zielonych stolic Europy. Tylko 25% jej terytorium (ok. 5000 km²) leży na Półwyspie Bałkańskim, a sami Słoweńcy rzadko identyfikują się jako naród bałkański.

Grecja

Grecja jest kolebką europejskiej cywilizacji, od Akropolu w Atenach po wyspy Cyklad i Kretę. Choć geograficznie całe jej terytorium kontynentalne leży na Bałkanach (ok. 84% powierzchni, a z wyspami 95,5%), kulturowo Grecy czują się przede wszystkim narodem śródziemnomorskim. Region Epiru na granicy z Albanią i grecka Macedonia mają wyraźnie bałkański charakter, z kamiennymi wioskami i klasztorami Meteorów wznoszącymi się na skalnych filarach.

Rumunia

Rumunia kojarzy się przede wszystkim z Transylwanią, legendą Draculi i zamkiem Bran, gotyckimi miasteczkami Siedmiogrodu (Sibiu, Braszów) oraz łańcuchem Karpat, ale tylko niewielki skrawek kraju, Dobrudża Północna między Dunajem, a Morzem Czarnym, leży faktycznie na Półwyspie Bałkańskim. To właśnie tu Dunaj tworzy rozległą deltę, jeden z najlepiej zachowanych ekosystemów wodno-błotnych Europy. Mimo geograficznego dystansu od reszty regionu, Rumunię łączą z Bałkanami wspólne korzenie językowe (rumuński wchodzi w skład bałkańskiej ligi językowej) i wielowiekowe dziedzictwo prawosławne.

Turcja

Turcja jest krajem, który dosłownie łączy dwa kontynenty: azjatycka Anatolia to około 97% jego terytorium, a jedynie wąski pas Tracji Wschodniej, z europejską częścią Stambułu, leży w Europie i na Bałkanach. To właśnie meczety, bazary i osmańska architektura przypominają o wielowiekowym dziedzictwie kulturowym regionu. Jego wpływy są widoczne do dziś – nie tylko w zabytkach, lecz także w kuchni, muzyce oraz słownictwie krajów bałkańskich. Stambuł, podzielony cieśniną Bosfor między dwa kontynenty, pozostaje największym i najbardziej kosmopolitycznym miastem regionu.

Kraje, które (zwykle) nie są zaliczane do Bałkanów

Węgry

Węgry bywają wymieniane, bo graniczą z regionem i są z nim historycznie splecione, m.in. przez Austro-Węgry władające niegdyś Chorwacją, Słowenią i Bośnią, a także przez węgierską mniejszością w serbskiej Wojwodinie. Są jednak odrzucane, bo ich terytorium leży poza geograficznymi Bałkanami, a język węgierski, w odróżnieniu od większości języków regionu, jest ugrofiński, nie indoeuropejski.

Włochy

Włochy bywają wymieniane, bo ok. 0,1% terytorium (ok. 116 km² wokół Triestu, na wschód od rzeki Soczy) technicznie leży na półwyspie. Są jednak odrzucane, bo włoscy geografowie ograniczają zachodnią granicę Bałkanów do rzeki Kupy i nie zaliczają Triestu ani Istrii do regionu.